1. Początek lat 90. spędziłem mozolnie wstukując kolejne tajemnicze słowa na klawiaturze mojego Atari. Zaklęcia te miały spowodować, że pewnego dnia po podaniu komendy RUN komputer uruchomi opus magnum Kluska Softu – epicką grę przygodową, w której samotny astronauta próbuje przetrwać na uszkodzonym statku kosmicznym.

Gorzej niż skromna wiedza o realiach życia w kosmosie nie przeszkodziła mi w pisaniu scenariusza (i tak w finałowej scenie mieli pojawić się obcy, co stawiało realizm fabuły pod dużym znakiem zapytania), natomiast znacznie większą trudnością okazała się niewielka pamięć Atari. Już po trzech planszach komputer wyświetlił komunikat, że nie pomieści ani jednego bajtu mojej gry więcej, co wstrzymało dalsze prace.

Nie poddałem się jednak. Obłoży zakupionymi na giełdzie za kieszonkowe podręcznikami programowania oraz niewyraźnymi kserokopiami listingów z “Bajtka”, metodą prób i błędów (głównie tych drugich) badałem algorytmy kompresji tekstu oraz sposoby na doczytywanie danych z kasety.

Byłem bystrym dzieciakiem, więc być może znalazłbym rozwiązanie, ale po kilku tygodniach nadmiernie eksploatowany magnetofon wciągnął taśmę Stilon Gorzów z moim programem i wszystkimi problemami, jakie on powodował. Była to oczywiście jedyna kopia gry.

Po tym ciosie już się nie podniosłem i nigdy nie wróciłem do gamedevu (wszelako ów młodzieńczy dramat miał walor edukacyjny: od tamtej pory zawsze robię backupy swoich danych).

2. Aby zapomnieć o klęsce, uciekłem w granie, porzuciwszy przez to nie tylko doskonalenie sztuki programowania, ale też karierę piłkarską i – niemalże – system edukacji (tu pomogła mama, zabierając mi w schyłkowej fazie roku szkolnego zasilacz do komputera, co wówczas oceniłem jako czyn barbarzyński i ewidentnie łamiący prawa dziecka, ale później doceniłem).

Co tydzień przynosiłem z giełdy kasety wypchane kolejnymi atrakcyjnie brzmiącymi tytułami na Atari, wieczorami zachodziłem do kolegów – posiadaczy lepiej wyposażonych w nowości ZX Spectrum i Commodore 64 – a gdy potrzebowałem naprawdę mocnych wrażeń, szedłem do lokalnego salonu gier, który salonem był tylko z nazwy. W mrocznej, zadymionej piwnicy błyskały, przyciągając graczy, ekrany automatów, ale w okolicznych zaułkach czaili się chuligani, bezwzględnie wymuszający kieszonkowe od mniejszych bywalców. Ja pechowo należałem do tych ostatnich, co miało akurat ten atut, że podszkoliłem się w biegach sprinterskich i w sztukach walki – obie umiejętności na Bałutach były zresztą na wagę złota.

3. Oczywiście kupowałem też tematyczną prasę – “Top Secret”, “Secret Service” i “Gambler” były mi nie tylko źródłem wiedzy o grach, ale również lekcją stylu dziennikarskiego, a wnikliwa analiza warsztatu redaktorów ww. periodyków prowadziła mnie ku nieuchronnej konkluzji, że też bym tak potrafił.

W efekcie nabrałem odwagi, by chwycić za pióro. Nie za klawiaturę, bo nie miałem drukarki, więc pierwsze eseje, felietony i recenzje musiałbym i tak wpisywać ręcznie, co skłoniło mnie, by przygodę z dziennikarstwem rozpocząć od formy nieco zwięźlejszej.

Tips okazał się idealny. Nałogowo grajac, co jakiś czas odkrywałem przecież błędy autorów gier, umożliwiające pokonanie komputera, lub celowo zostawione przez twórców kombinację klawiszy, które dawały graczom np. dodatkowe życie. Czasopisma publikowały takie krótkie porady jako tipsy i triki, a ja pewnego dnia spisałem swoje doświadczenia z ulubionych tytułów na Atari (zmieściły się na jednej kartce w kratkę wyrwanej z zeszytu do matematyki), schowałem do koperty, poszedłem na pocztę po znaczek i wrzuciłem list do skrzynki, jako adresata wskazując redakcję magazynu “Top Secret”.

Być może byłby to koniec mojej przygody z dziennikarstwem, ale jakieś pół roku później we wzmiankowanym periodyku znalazłem jeden z moich tipsów! Wprawdzie, zgodnie z redakcyjnym zwyczajem, podpisany był pseudonimem, więc nikt z kolegów z klasy, którym pochwaliłem się publicystycznym sukcesem, nie uwierzył, że naprawdę byłem autorem tych trzech linijek tekstu, ale nie zmąciło to mojej GIGANTYCZNEJ radości po prasowym debiucie. Z zeszytu do matematyki wyrwałem kolejną kartkę, by spisać jeszcze więcej tipsów.

4. Reszta – jak to się mówi – jest historią. Nie zawsze dobrą, bo przecież dla wielu moich znajomych z tamtych lat, którzy jak ja dali się uwieść komputerom i grom, miłość ta zaowocowała pracą w IT lub gamedevie. Oceniając z perspektywy czasu i biorąc pod uwagę, jakie możliwości dają wyżej wymienione profesje, mój wybór życiowej drogi, która okazała się drogą walczącego o przetrwanie pisarczyka, nie był więc, bardzo delikatnie rzecz ujmując, najmądrzejszy (o czym opowiadałem nieco więcej w tekście pt. Stówka za stronę).

Ale nie chcę być dla siebie zbyt surowy, bo i trudno mi myśleć o tym wszystkim w kategoriach świadomego wyboru. Jak potoczyłoby się moje życie, gdyby atarowski magnetofon XC12 nie wciągnął tamtej taśmy z kodem gry? Albo gdyby redaktorom Aleksemu Uchańskiemu i Piotrowi Gawrysiakowi, którzy prowadzili dział Tips & Tricks w magazynie “Top Secret”, list ode mnie wpadł za biurko?

A nawet gdyby to był wybór, to czy z ówczesnej perspektywy zły? Wszak dziennikarstwo wydawało się wtedy całkiem poważną profesją, a programowanie na Atari niewinnym hobby. Kto – myślę sobie – mógł przewidzieć, jak to się wszystko potoczy? Kto może teraz? Dziś moja córka jest w wieku, w jakim ja byłem wtedy, i czy mogę jej z pełnym przekonaniem radzić, by zainteresowała się gamedevem lub IT?

A może te rozważania nie mają sensu, a inny los nie był mi po prostu (nomen omen) pisany? I gdyby – puśćmy wodze wyobraźni – mój tata, zamiast kupić Atari, kupił, powiedzmy, magnetowid, to wtedy nie wysłałbym tipsa do prasy growej, ale np. list z recenzją hitu z VHS-u do miesięcznika “Video Fan”?

5. Tymczasem jest późny wieczór, a przede mną do wstukania jeszcze wiele znaków, bo rachunki same się nie opłacą, robię więc sobie tylko krótką przerwę na kilka plansz w Robbo (w wersji GNU). Wiedzie mnie to ku wspomnieniom o moim Atari, to zaś do myśli spisanych wyżej. Wiele podobnych przelatuje mi ostatnio przez głowę, ale na szczęście od dobrych trzech dekad doskonale zagłusza je kojący stukot klawiatury.

Ciekawy tekst? Bardzo się cieszę, że został przeczytany, ale jeszcze bardziej ucieszy mnie wpłata na mój fundusz kawowy. Listy do internetu powstają nocami, gdy napiszę już wszystko, co muszę pisać dla pieniędzy, więc kawa bardzo mi się przyda! Z serca dziękuję za wszystkie datki.

Jasna sprawa, oto kawa!

Inspiracją do powyższych wspomnień były mi prace nad magazynem “Atari Extreme”, którego jestem pomysłodawcą i redaktorem naczelnym, a także autorem części tekstów.

Wydawnictwo to kosztowało mnie stanowczo zbyt wiele sił i zdrowia, ale dzięki niemu mogłem powrócić do czasów dzieciństwa (równo 40 lat temu na moim biurku stanęło szare Atari 65XE z tym piekielnym magnetofonem XC12), a także – przynajmniej na miarę obecnych zasięgów prasowych – oddać honor tak ważnej w historii elektronicznej rozrywki marce. Na tych 132 stronach zdołaliśmy opowiedzieć kilka historii, które wypada znać, i przypomnieć trochę świetnych gier, wciąż wartych zagrania. No i w Empikach znów pojawi się magazyn z logo Atari na okładce.

Zanim jednak nasza publikacja trafi do standardowych punktów dystrybucji prasy, wciąż można ją nabyć w przedsprzedaży, ciesząc się promocyjną ceną i świadomością, że cała ta kwota trafi bezpośrednio do odważnego wydawcy, dzięki któremu ów atarowski powrót był możliwy.

Bardzo polecam wklikanie się na tę stronę i dokonanie zakupu.

Na zdjęciu otwierającym list: kącik Atari w łódzkim Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej – wyraźnie inspirowany moim prywatnym kącikiem Atari sprzed czterech dekad (ale, zamiast magnetofonu, ten egzemplarz ma interfejs SIO2SD, pozwalający wczytywać programy bezpośrednio z karty pamięci).

W dniach 25-26 kwietnia właśnie w CKNI wydarzy się druga edycja przesympatycznego festiwalu gier dawnych i niezależnych BIT BOAT, o której więcej opowiem wkrótce, ale już teraz mogę napisać, że będzie tam dużo Atari i o Atari.

Z pożółkłych listów

W autobiograficznym cyklu “Życie i czasy” wspominałem dotychczas:

• bycie lifterem, gdy jedyny raz w życiu zarabiałem na pisaniu naprawdę przyzwoite pieniądze, choć nie mogłem się tym nikomu pochwalić;

• krótką i niewesołą, ale pouczającą karierę reportera lokalnej prasy;

• zawodową emigrację, obfitującą w przygody, lecz niekoniecznie takie, jakie chciałbym, by stały się moim udziałem.

A następny list do internetu wyślę już w najbliższy piątek.

Czytelniczkom i czytelnikom zalecam subskrypcję za pośrednictwem poczty elektronicznej, a mecenasom i mecenaskom mojej twórczości przypominam o funduszu kawowym (raz jeszcze dzięki!).

Pozdrawiam i bądźmy w kontakcie!

Bartłomiej Kluska

1. Pod listem, w którym popierałem konieczność ustawowej ochrony małoletnich przed social mediami, pojawił się głos sprzeciwu, podnoszący, że jakiekolwiek państwowe regulacje w tej sprawie spowodują, iż mniej będzie w sieci prywatności, więcej za to cenzury.

Zapewne obawy komentatora są słuszne, państwo (jakiekolwiek, a Polska bodaj szczególnie) cieszy się – poniekąd zasłużenie – złą reputacją wśród obywateli, zaś jego intencje mogą budzić nieufność. Ponadto wśród internautów zagrożenia dla wolności słowa i próby inwigilacji to tematy zawsze wywołujące gorące emocje, czego przykładem protesty przeciwko ACTA w 2012 roku (w których sam też brałem skromny udział).

• W tym kontekście – jako lekturę uzupełniającą i dokument tamtych względnie beztroskich czasów – warto przypomnieć manifest Piotra Czerskiego My, dzieci sieci oraz dyskusję, jaką ów tekst wywołał.

2. Tymczasem minęło kilkanaście lat i myślę, że – o ile nie mieszkamy np. w Chinach – problem inwigilacji ze strony państwa schodzi zdecydowanie na plan dalszy. Państwo, owszem, wie o nas sporo (kto ciekaw, jak te procesy się zaczęły jeszcze w latach 70. XX wieku, niech zerknie do mojej książki PESEL w PRL), lecz zbieranie tych danych jest jednak trzymane w jakichś prawem określonych granicach. A jeśli się poza granice wymyka (jak w przypadku domniemanego nadużywania szpiegowskiego systemu Pegasus przez służby wobec polskich obywateli), rzecz prędzej czy później wychodzi na jaw i staje się przedmiotem śledztw oraz postępowań karnych.

Natomiast jeśli idzie o inwigilację ze strony korporacji technologicznych, to ta podlega ledwie symbolicznym (RODO w Unii Europejskiej) lub niemalże żadnym (USA) regulacjom, a big techy de facto zbierają o nas tyle danych, ile chcą, i robią z nimi to, co chcą (przy czym możemy się tylko domyślać, co konkretnie).

• Więcej o tym pisałem w tekście Dlaczego mnie szpiegujesz, klawiaturo? (tamże również przedstawiając krótki katalog najgłośniejszych medialnie nadużyć w zakresie prywatności użytkowników).

A jeśli nawet gdzieś wyjdzie na jaw, że korporacje przegięły, wtedy te płacą kary (z ich punktu widzenia raczej symboliczne), przepraszają i… robią dalej swoje. Zaś nieświadomi bycia podglądanymi internauci nadal beztrosko scrollują po smartfonowych ekranikach.

Co wiedzie mnie ku konkluzji, że większym problemem jest nie ryzyko naruszeń naszej prywatności przez państwo, lecz raczej permanentna i niepodlegająca faktycznej kontroli inwigilacja ze strony big techów.

3. Jeśli chodzi o cenzurę, rzecz wydaje mi się podobna. Państwo oczywiście wprowadza w zakresie wolności słowa pewne ograniczenia (przykładem choćby promocja nazizmu czy komunizmu), niemniej są one regulowane przez prawo, a zakres tych regulacji podlega publicznej debacie.

Tymczasem big techy mogą w swoich mediach cenzurować kogo chcą i z sobie tylko wiadomych powodów. Np. Facebook usunął konto Społecznej Inicjatywy Narkopolityki, która wprawdzie po wieloletniej sądowej batalii wygrała z gigantem proces, ale niewiele to dało.

• Na stronie fundacji Panoptykon można przeczytać omówienie tej bulwersującej sprawy (np. o tym jak SIN musiała zbierać pieniądze na tłumaczenie pozwu na język angielski).

A takich korporacyjnych zamachów na wolność słowa jest przecież znacznie więcej. Począwszy od spraw systemowych, jak usuwanie w mediach należących do Mety postów nagłaśniających zbrodnie żydowskie w Strefie Gazy, po indywidualne i drobne przejawy cenzury. Gdy po zabójstwie Charliego Kirka Piotr Wilkin napisał na Facebooku, że denat nie był bynajmniej postacią kryształową, tekst ten zniknął błyskawicznie, wykasowany przez anonimowych moderatorów serwisu.

(Przy czym bardzo pomyli się ten, kto cieszyłby się, że Mark Zuckerberg z kolegami utrudniają życie posiadaczom odmiennych poglądów, bo cenzorskie zapisy mogą dotknąć wszystkich. Przypomnijmy, że w 2021 roku, po atakach na Kapitol, Facebook zablokował konta społecznościowe Donalda Trumpa, a rok później z serwisu zniknęła polska partia Konfederacja.)

Skoro więc prywatne firmy, swoimi decyzjami, mogą wpływać na decyzje polityczne społeczeństw (np. wyniki wyborów), wolę martwić się ich naruszeniami wolności słowa, niż potencjalną cenzurą ze strony państwa, którą straszy mój czytelnik.

4. Oczywiście nie posądzam komentatora wspomnianego we wstępie wpisu o bycie agentem big techów (moje felietoniki mają zbyt niewielki zasięg, by fatygować do mnie agentów), ale takie rozmywanie sprawy jest korporacjom technologicznym niewątpliwie na rękę. W myśl powiedzenia, że to złodziej najgłośniej krzyczy: “Łapać złodzieja!”, każą nam troskać się o ewentualne nadużycia ze strony państwa, byśmy nie patrzyli na to jak one same niszczą naszą prywatność i zabijają wolność słowa.

Nie dajmy się na to nabrać. Wspierajmy polityków we wszelkich próbach wprowadzenia kontroli algorytmów (jak unijny Digital Services Act) i ochrony danych osobowych obywateli. Pilnujmy, by dbali o cyfrową suwerenność naszych krajów (np. trzymając dane we własnych, nie korporacyjnych chmurach). Domagajmy się opodatkowania big techów. Nie chodzi o to, by państwo przejęło kontrolę nad internetem, ale by korporacje technologiczne nie miały większej władzy niż demokratyczne instytucje. A tak to już niestety wygląda.

Ciekawy tekst? Rzuć piątaka autorowi. Niech ma na kawę, dzięki czemu znajdzie w sobie siły na napisanie kolejnego listu do internetu.

Jasna sprawa, oto kawa!

Internet wart kliknięcia

Tomasz Zieliński, czyli Informatyk Zakładowy, opublikował obszerny praktyczny poradnik na temat wycinania reklam z serwisu YouTube wzbogacony o teoretyczne rozważania o tym, dlaczego należy i warto je wycinać. Bardzo pożyteczna lektura.

Do przeczytania

Lata 90. to czasy, o których mam do powiedzenia tyle, że powinienem napisać o nich książkę albo i nawet trylogię. Może kiedyś tak zrobię, a na razie napisałem dwa teksty do wydania specjalnego magazynu “CD-Action” poświęconego tej dekadzie. Polecam, bo autorom ww. publikacji udało się wyjść poza łzawe wspominki i banalną – a często nieuzasadnioną – nostalgię za utraconą młodością.

Szczegóły i możliwość zakupu znajdą Państwo na stronie CD-Action poleca: Nasze lata 90.

Chwalę się i zapraszam

Tzw. praca w kulturze przynosi więcej rozczarowań i zniechęceń niż radości i satysfakcji, tym bardziej jednak warto celebrować momenty z tej drugiej kategorii.

A taki moment prawdopodobnie wydarzy się w Łodzi podczas drugiego Kaiju Manga Festiwalu, na który udało mi się zaprosić legendarnych pionierów polskiego fandomu otaku. 7 marca o godz. 17:00 na jednej scenie wystąpią: Robert Korzeniewski czyli Mr. Root (Manga Room w Secret Service, Animegaido, Planet Manga), Paweł Musiałowski czyli Mr. Jedi (Kawaii, MANGAzyn, Anime-Gate) i Michał R. Wiśniewski czyli Michio (też Kawaii), a spotkanie poprowadzi Łukasz Reczulski (autor książki Narodziny i rozkwit Polskiej Rzeczpospolitej Mangowej). A więc w tym temacie zapowiada się prawdziwy dream team, kopalnia wiedzy i opowieści. Zainteresowanym zalecam obecność.

Szczegółowe informacje, program, bilety itp. znaleźć można na stronie wydarzenia.

A następny list do internetu, w którym opowiem m.in. o roli, jaką w moim życiu odegrało Atari, wyślę już w najbliższy piątek.

Osobom czytającym te notatki za pośrednictwem innych kanałów tradycyjnie rekomenduję bezpłatną i odwracalną subskrypcję e-mailową.

Przypominam również o moim funduszu kawowym, z góry dziękując za każdą wpłatę!

Serdecznie pozdrawiam

Bartłomiej Kluska

1. Pod tekstem, w którym bulwersowałem się, że korporacja Netflix, w imię schlebiania gustom osób uzależnionym od smartfona, psuje kinematografię, odezwała się czytelniczka z informacją, iż powód mojego zbulwersowania – o którym ja dowiedziałem się ledwie dzień wcześniej – jest rzeczą od dawna powszechnie wiadomą.

Zapewne ma rację, nie czuję jednak wstydu z powodu mojej niewiedzy czy też informacyjnego zapóźnienia.

2. Jeszcze w latach 90. Stanisław Lem w felietonie dla miesięcznika “PC Magazine po polsku” (później przedrukowanym w tomie Bomba megabitowa) uskarżał się, że dociera do niego tyle treści, że nie jest w stanie ich przyjąć i przetrawić. A przecież pisarz – i przy okazji dysponent jednego z najlepszych umysłów w tej części galaktyki – korzystał wówczas tylko z drukowanych źródeł, nawet nie zaglądając do internetu!

Internet sytuację oczywiście zmienił, a można chyba napisać, że po prostu pogorszył. Znane są nam już badania o szkodliwości “przeciążenia informacyjnego”, zaś naukowcy i publicyści prześcigają się w efektownych porównaniach. Według jednego z nich każdego dnia każdy z nas dostaje tyle informacji, ile kilkaset lat temu dobrze wykształcony człowiek przyjmował przez całe życie.

Tymczasem nasze mózgi przez ten czas się nie zmieniły, a ich “przepustowość” jest taka jak przed wiekami. Stąd liczne problemy zdrowotne (zmęczenie psychiczne, zaburzenia snu, uzależnienie od bodźców informacyjnych…), trudność z rozumieniem treści i ich hierarchizacją czy kłopoty z koncentracją oraz pamięcią (obawiam się, że większość z Państwa, nawet jeśli doczyta ten tekst do końca, to też zaraz zapomni).

3. Trudno nas winić. Ogromna nadprodukcja wszystkiego dotyczy też informacji i ich źródeł, przez co człowiek nie ma szans (ani czasu), by ogarnąć już nawet nie ogół wiadomości, ale choćby i stosunkowo wąską dziedzinę tematyczną, jak np. przywołana na wstępie tych rozważań kinematografia.

Kiedyś, gdy mieliśmy do dyspozycji dwa kanały telewizji, w poniedziałkowy poranek w szkole lub w pracy można było łatwo prowadzić rozmowy o filmach czy serialach, które oglądaliśmy podczas weekendu. Wszyscy przecież oglądaliśmy to samo. Dziś takie dyskusje nie mają sensu. Mimo że nadal staram się oglądać dużo, prawdopodobnie nie oglądałem tego, co widzieli Państwo i co uznają za warte zobaczenia.

Choć dużo czytam o kinie (a kiedyś czytałem tylko miesięcznik “Kino”) – jak udowodniła czytelniczka – wielu rzeczy o nim nie wiem albo dowiaduję się o nich z opóźnieniem.

Ale myślę, że to ok.

4. Rozważania te z łatwością mogłyby wyjść poza ramy internetowego felietoniku. Niewątpliwie trzeba by wskazać na negatywną rolę mediów społecznościowych, które powinny być źródłem informacji i wiedzy, a uzależniają nas od emocjonalnych treści i traktują naszą uwagę jako produkt. Ponarzekać na smartfony, które sprawiają, że ludzkie mózgi nie mają potrzebnych przerw na regenerację. Zastanowić się, jak bardzo sprawy pogarszają algorytmy i tzw. sztuczna inteligencja (TL;DR: pogarszają bardzo, choć mogłyby bardzo pomóc).

Wreszcie – należałoby omówić zjawisko FOMO (ang. Fear Of Missing Out), czyli coraz bardziej powszechny i umacniany przez złe media oraz jeszcze gorsze aplikacje lęk przed tym, że coś ważnego nas omija (bardziej jednak niż owo domniemane omijanie szkodzi naszym głowom samo FOMO).

Wszystko to można by tu napisać (czy raczej przepisać od mądrzejszych, bo sam tego przecież nie wymyśliłem), ale byłoby to jednak dokładanie kolejnej małej cegiełki do zjawiska informacyjnego przeciążenia, które próbuję piętnować. Więc się powstrzymam.

• Nie powstrzymam się natomiast przed dodaniem tu – nieobowiązkowego – linku do pracy Smog informacyjny Ryszarda Tadeusiewicza, w której ów autor jako jeden z pierwszych (jeszcze w roku 1999, więc gdy powszechny internet raczkował) zdiagnozował problem.

5. Zamiast biadolić, trzeba przeciwdziałać, a w oczekiwaniu na rozwiązania systemowe (które nadejdą raczej nieprędko) czy opamiętanie się mediów oraz korporacji technologicznych (co nie nastąpi zapewne nigdy), należy walczyć z problemem na poziomie indywidualnym.

Sposoby są skądinąd oczywiste: odłożyć smartfon, zrezygnować z mediów społecznościowych, clickbaitowych portali itd. Skupić się na życiu offline i przede wszystkim pogodzić z własną niewiedzą.

Mieć w dupie to, co premier zatweetował do prezydenta i co na to odtweetował prezydent. Wynik dzisiejszego meczu usłyszeć jutro w radiowym serwisie (spoiler: będzie taki sam). Zaakceptować fakt, że nie dowiemy się, co na Facebooku napisał znany publicysta (napisał to na gównianej platformie, więc to jego wina, że tego nie przeczytamy). Dyskutowany wśród znajomych serial obejrzeć za pół roku (ciekawostka: skoro jest dobry teraz, wówczas też będzie niezły). Nie doomscrollować newsów (na 99,9% nie wydarzyło się nic istotnego, a gdyby się jednak wydarzyło i np. wybuchła wojna, i tak ktoś nam to szybko powie).

Schyłkowy kapitalizm żyje z naszej uwagi, więc jeśli zabierzemy mu jej choć trochę, będzie to działanie pożyteczne i ze wszech miar słuszne. A może nawet odrobinę rewolucyjne.

Jeśli kosztem tego ma być – jak w moim przypadku, który stał się źródłem niniejszego tekściku – publicznie wykazane niedoinformowanie, to myślę, że warto ten koszt ponieść.

Ciekawy artykuł? Bardzo się cieszę i zachęcam, by odwdzięczyć się drobną wpłatą na mój fundusz kawowy. Proszę pamiętać, że teksty te powstają tylko dzięki dobrowolnemu wsparciu czytelników.

Jasna sprawa, oto kawa!

Za każdy, nawet najmniejszy datek serdecznie dziękuję!

Internet wart kliknięcia

Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę uruchomiła kampanię 15 powodów, której celem jest ustanowienie granicy wieku 15+ jako minimalnego wieku dostępu do mediów społecznościowych (postulat ten z całego serca popieram, o czym pisałem tutaj zupełnie niedawno). Bardzo zachęcam do zapoznania się z materiałami opublikowanymi na kampanijnej stronie WWW.

A następny list do internetu – w tym szczególnie do miłych subskrybentów – wyślę już w najbliższy piątek. Tradycyjnie zalecam odbiór za pośrednictwem poczty elektronicznej!

Z pozdrowieniami

Bartłomiej Kluska

1. Ponad trzy lata temu zacząłem pisać na Substacku, ponieważ oferował darmową możliwość rozsyłania e-mailowych newsletterów i publikowanie bloga z kanałem RSS oraz archiwami. Dla mnie była to przyjemna alternatywa dla upadających social mediów, w których już wtedy czułem się coraz gorzej, a dziś po prostu nie chciałbym się pokazywać. Dla czytelników i znajomych – wygodny sposób komunikacji, bo nikogo, kto życzyłby sobie obserwować, co robię i piszę, nie zmuszam do obecności np. na Facebooku czy Twitterze, a skrzynkę pocztową lub przeglądarkę WWW ma przecież każdy.

Oczywiście mógłbym tę działalność prowadzić w innym miejscu, ale konkurencyjne serwisy nie oferują tych samych funkcjonalności (np. Blogspot pozwala prowadzić bloga, lecz nie rozsyła newsletterów) albo oczekują za swoje usługi zazwyczaj niemałych pieniędzy. Jeszcze droższe jest samodzielne hostowanie strony WWW, a choć daję te teksty czytelnikom za darmo, to przynajmniej wolałbym do nich nie dopłacać. No więc zdecydowałem się na Substacka.

• Więcej o moich doświadczeniach z tą platformą pisałem tutaj rok temu.

2. Jak się zdaje, te same argumenty przyciągnęły do serwisu wielu piszących i czytających ludzi, co sprzyjało oddolnemu budowaniu społeczności – ludzie linkowali do podobnych tematycznie newsletterów, wchodzili w interakcje itd. Zupełnie jak w czasach blogosfery. I było całkiem fajnie.

Co – zgodnie z opisanym przez Cory’ego Doctorowa zjawiskiem gównowacenia (ang. enshittification; tu notka w Wikipedii) – nie mogło niestety trwać wiecznie.

Substack najpierw wprowadził własną aplikację (przypominam: najlepszą aplikacją do czytania newsletterów jest twój ulubiony program pocztowy, a do blogów – czytnik RSS), co przestało wiązać użytkowników z osobą piszącą, a zaczęło bezpośrednio z serwisem. Później uruchomił twitteropodobny, oparty na algorytmach rekomendujących treści system Notes, czyniąc z niego fundament całego doświadczenia. Dodał podcasty i formaty wideo (w tym streaming live), czego ostatnim jak dotychczas akordem jest niby substackowa, lecz youtube’owa z ducha apka… dla telewizorów. A teraz testuje wprowadzenie reklam.

3. Wszystko to skutkuje zmianą charakteru serwisu, a u mnie np. naganianiem przez algorytm przypadkowych subskrybentów (o czym więcej pisałem w tym liście). Trafnie analizuje to zjawisko substackowicz Bronek, zauważając, że pojawiła się tu masa cwaniaczków, dla których Substack jest po prostu platformą sprzedażową. Coraz więcej na platformie newsletterów pisanych (lub generowanych przez AI) tylko po to, by skłonić czytelników do kliknięcia w link do jakiegoś gównianego szkolenia czy kursu online. Za to coraz mniej autentycznej myśli. Co jest oczywiście złą wiadomością.

Dobra natomiast jest taka, że ze wszystkich tych “udogodnień” wciąż nie trzeba korzystać. Można po prostu pisać kolejne artykuły (posty, newslettery…), z nadzieją, że komuś całe to pisanie będzie do czegoś potrzebne. Co zamierzam czynić dopóty, dopóki się da.

A gdy już się nie da, przeniosę się na inną platformę (z tych dostępnych dziś atrakcyjną, choć stojącą na wątłych fundamentach alternatywą wydaje się Bear Blog, a z płatnych opcji – Buttondown).

4. Oczywiście rzecz nie jest tak prosta, bo gównowacenie Substacka psuje nawyki czytelników, którzy będą dobierać treści na podstawie tego, co sufluje im algorytm, jak również odciąga użytkowników od tekstu na rzecz wideo. Psuje też autorów, którzy zamiast szlifować artykuły, próbują i tu walczyć o zasięgi, kręcąc durne rolki lub wymyślając “biorące” zajawki na Notes. No cóż. Jeszcze się to wszystko jakoś toczy, ale wydaje się, że i bitwę o Substacka przegraliśmy.

Jedyne, co w zaistniałej sytuacji pozostaje, to robić swoje. Pisać na Substacku albo gdziekolwiek. Ale pisać. Dla tych, którzy wciąż wolą przeczytać 5000 znaków niż oglądać gadające głowy. I dla tych, którzy potrafią zasubskrybować newsletter albo kanał RSS, zamiast zdawać się na wskazania algorytmu. Dobrze, że wciąż tacy są.

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się, fundując mi kawę. Listy do internetu powstają nocami, gdy napiszę już wszystko, co muszę pisać dla pieniędzy, więc bez kawy nie dam rady. Za każde wsparcie kłaniam się w pas!

Jasna sprawa, oto kawa!

Do przeczytania (nieco później)

Trwa przedsprzedaż wydawnictwa Atari Extreme, którego jestem pomysłodawcą, redaktorem prowadzącym i jednym z autorów. Inicjatywa ta przybierze formę fizyczną i trafi do rąk czytelników już za miesiąc, a szczegóły dotyczące zawartości pisma, dostępne okładki oraz opcje zakupu (w promocyjnej póki co cenie) znajdą Państwo pod tym linkiem. Serdecznie polecam!

Internet wart kliknięcia

O swoich doświadczeniach związanych z platformą Substack obszernie napisał Przemysław Gerschmann, autor poczytnego newslettera 52Notatki.

Tymczasem następny list do internetu (a szczególnie do moich miłych subskrybentów) wyślę już w najbliższy piątek.

Tym z Państwa, którzy czytają tę wiadomość innymi kanałami, tradycyjnie zalecam odbiór za pośrednictwem poczty elektronicznej (link do zapisów poniżej).

Pozdrawiam i do przeczytania

Bartłomiej Kluska

Subscribe now

1. Przez media przemknęła informacja, że polskie władze przygotowują projekt ustawy ograniczającej możliwość korzystania z platform społecznościowych dzieciom i młodzieży do ukończenia 15. roku życia (więcej w artykule PAP). Deklaracji tej nie towarzyszyła szczególnie intensywna dyskusja, może dlatego, że dorośli też już mają popsute mózgi i, zanim zdążyli porządnie pomyśleć na ten temat, algorytmy kazały im kłócić się w internecie o Iran, Grenlandię albo coś tam w sprawie Tuska czy Nawrockiego (nieważne, i tak już przecież tego nie pamiętamy).

Być może jednak refleksja na temat domniemanego zakazu korzystania z social mediów przez dzieciaki nie była przesadnie pogłębiona, bo nikt nie wierzy, że ten rząd byłby w stanie wprowadzić taką ustawę w życie. Szczerze mówiąc – też nie wierzę i podejrzewam, że zaraz przyjdzie jakiś wymuskany lobbysta big techów z obietnicą grantu czy dofinansowania np. dla ministerstwa edukacji, bo zamiast zakazywać trzeba edukować i rozmawiać, wiadomo, i kupmy dzieciakom parę laptopów. Albo nawet nie to, bo trochę szkoda marnować pieniądze, skoro jakiś pomniejszy minion Donalda Trumpa może tupnąć nogą i projekt też szybciutko spadnie z agendy, żeby nie drażnić naszego sojusznika i jego kumpli – technologicznych miliarderów.

• Mechanizmy te opisywała m.in. Sylwia Czubkowska w rekomendowanej przeze mnie książce Bóg techy.

2. Oczywiście być może się mylę (bardzo bym chciał!) i zakaz taki zostanie sprawnie wdrożony (Australia jest dowodem, że się da). Mamy przecież raporty, według których nasze dzieci oglądają te gówna średnio 6 godzin dziennie (1/4 doby!), a badania jednoznacznie pokazują negatywne skutki korzystania z social mediów przez młodzież. Psychiczne (obniżona samoocena, uzależnienie behawioralne), społeczne (cyberprzemoc), poznawcze (spadek koncentracji, powierzchowne przetwarzanie informacji), zdrowotne (zaburzenia snu, ograniczenie ruchu) itd., itp.

Niestety, nawet jeśli coś uda się zrobić, i tak będzie za późno.

3. Co wiem, bo codziennie obserwuję w pracy wycieczki szkolne, zwiedzające największą w tej części świata wystawę poświęconą grom i komiksom.

Gry i komiksy to tematy, jak chciałbym wierzyć, wciąż atrakcyjne dla dzieciaków, atrakcyjna, bo kolorowa, multimedialna i interaktywna, jest też wzmiankowana wystawa, a nawet jak ktoś nie jest szczególnym komiksowym czy growym zajawkowiczem, to wycieczka szkolna to przecież znakomita okazja, by poszerzyć horyzonty – w końcu to czas, który młody człowiek i tak spędziłby na lekcjach, a zamiast krzywić plecy w ławce, może sobie popatrzeć na obrazki i poklikać po ekranach.

Więc w teorii fajnie, ale w praktyce zupełnie nie.

Dzieciaki bowiem dzielą się na trzy grupy. Te z pierwszej jeszcze próbują się interesować, podchodzą do eksponatów, patrzą, szarpią za kontrolery, tyle że mają już zepsute głowy i nie potrafią się skupić dłużej niż kilka sekund, nie przeczytają więc nawet nie tylko prostej infografiki, ale choćby i instrukcji obsługi automatu; postoją chwilę przed czymś, nawet nie bardzo wiedząc, co to jest, zniechęcą się i idą dalej, szukać kolejnego bodźca.

Dzieciaki z drugiej grupy nie interesują się zawartością wystawy i pewnie, gdyby je spytać, gdzie są, nie bardzo by wiedziały, ale sprawnie wychwytują jakieś grafiki czy przestrzenie, które może wykorzystać w roli tła na TikToka. Sporo więc na wystawie młodych ludzi nagrywających skomplikowane układy choreograficzne, wydających dziwne odgłosy czy robiących dzióbki do kamery. Trochę przyrko, ale te dzieci przynajmniej wykazują jeszcze jakąś aktywność.

Bo trzecia grupa to zupełne zombie, które po przyjściu na wystawę po prostu siadają na najbliższej powierzchni płaskiej i przez następne godziny, dopóki opiekun nie powie, że trzeba wracać, wpatrują się w szybkę smartfona, w miarę możliwości nie wchodząc w żadne interakcje z otoczeniem. Tam bowiem, na ekranie, dzieją się rzeczy naprawdę ciekawe, a cała reszta, czyli tzw. rzeczywistość, nie jest dla nich atrakcyjna już w ogóle.

4. Nie są to wyłącznie moje obserwacje, bo mam przecież wśród znajomych np. pracowników muzeów czy nauczycieli, którzy twierdzą to samo: te dzieci mają bardzo sprawne kciuki, ale na tym ich umiejętności i kontakt ze światem się kończą. Dla zysku kilku korporacji popsuliśmy całe pokolenie i trudno powiedzieć, czy da się tych młodych ludzi odzyskać dla społeczeństwa.

Może więc przynajmniej nie popsujemy następnych, bo zaczyna do nas docierać, że social media bardzo szkodzą na mózgi. I to prawdopodobnie jest największy pozytyw tego projektu. Jeśli już nawet polski rząd, zasadniczo dbający o dobrostan raczej big techów niż obywateli, twierdzi, że trzeba zakazać tych TikToków czy Instagramów, to i największe głąby prawdopodobnie zrozumieją, że coś tu jest mocno nie halo i może warto zainteresować się, co synek i córka robią tyle czasu w tych smartfonach.

A może nie. Właśnie byłem na kawie z 50-letnim chłopem, skądinąd rodzicem, który na dzień dobry zrobił sobie selfiaczka w windzie galerii handlowej i starannie obfotografował swój lunch. “To na Insta” – powiedział, a potem co chwilę przerywał rozmowę, by zerknąć na powiadomienia brzęczące na smartfonie. Tak więc nie wiem, czy się uda.

Ciekawy tekst? Postaw kawę zmęczonemu autorowi, który tworzy listy do internetu nocami, gdy napisze już wszystko, co musi tworzyć dla pieniędzy, więc kawa bardzo mu się przyda.

Jasna sprawa, oto kawa!

Pamiętaj, że listy do internetu ukazują się tylko dzięki wsparciu społeczności!

Postscriptum

Nie jestem zwolennikiem przerzucania na zwykłych ludzi odpowiedzialności za sprawy tak poważne jak walka z potężnymi big techami, tym bowiem powinno zająć się państwo, ale ponieważ państwo się nie zajmuje, trzeba przeciwdziałać na tyle, na ile można. I choć żaden ze mnie ekspert od rodzicielstwa, tu akurat chyba mi się udaje, mogę więc podzielić się jedną sprawdzoną receptą na sukces.

Mianowicie: pokazać dziecku, że są na świecie rzeczy fajniejsze niż smartfon. Co oczywiście wymaga od rodzica, by sam nie zalegał jak zombie na kanapie z aparatem w dłoni, tylko ruszył tyłek – do kina, na rower, na basen czy na trening. Np. moje potomstwo (widoczne na załączonym wyżej zdjęciu) pięć razy w tygodniu się wspina – na boulderach i ściance, w skałach, w górach… – i jedyne, co ogląda w internecie, to nagrania z zawodów wspinaczkowych oraz filmy o himalaistach.

Na razie działa, aczkolwiek zachowujemy czujność, bo źli ludzie z korporacji technologicznych robią wszystko, by jednak każdy dzieciak, zamiast zająć się czymś ciekawym, tępo wgapiał się w ekranik. Nie pozwólmy na to szkodnikom.

Z pożółkłych listów

W tekście Ucieczka od smartfona zawarłem kilka praktycznych rad, jak – na dobry początek – ograniczyć korzystanie z tych podstępnych urządzeń.

Internet wart kliknięcia

W eseju opublikowanym na stronie magazynu Fathers Michał Górecki z perspektywy rodzica szuka odpowiedzi na pytania o przyszłość bez ekranu, co jest interesującym głosem w sprawie, o której piszę powyżej. W linkowanym serwisie znajdą Państwo, nie tylko ojcowie, wiele interesujących treści do poczytania i refleksji.

Tymczasem kolejny list do internetu wyślę już w najbliższy piątek.

Tradycyjnie zalecam subskrypcję e-mailową (link poniżej) lub poprzez kanał RSS.

Uprzejmie proszę też o wpłaty na mój fundusz kawowy, który ostatnio – nieco wbrew szumnej nazwie – pozwala mi na picie głównie cienkiej Sagi z torebek.

Do przeczytania

Bartłomiej Kluska

1. Obejrzałem film Łup na Netfliksie. Nie mam wiele na obronę tego repertuarowego wyboru: może słabość ciała i umysłu spowodowana grypową gorączką, może tęsknotę za mocnym kinem policyjno-przestępczym takim jak Gorączka właśnie (albo chociaż Miasto złodziei). Niestety, nie tym razem. Łup, mimo porządnej obsady (Ben Affleck, Matt Damon) to zawodnik zupełnie innej ligi – takiej, która kiedyś grała na boiskach osiedlowych wypożyczalni VHS – a jego liczne mankamenty wskazywali już profesjonalni recenzenci. Ja jednak jestem względnie zadowolony, bo w efekcie seansu straciłem dwie godziny życia, lecz zyskałem 33 złote i temat na ten felietonik. Wychodzi 2:1 dla mnie.

2. W Łupie – jak wspomniałem: marnym, ale widywało się wiele gorszych – najbardziej przeszkadzało mi, że jestem traktowany przez autorów jak dureń. I nie chodzi o głupotki związane z akcją, jakieś przeszarżowane strzelaniny czy pościgi, są to bowiem elementy całkowicie uzasadnione gatunkiem filmowym. Natomiast zgrzytałem zębami, gdy bohaterowie – wedle scenariusza doświadczeni przecież policjanci, więc ludzie obdarzeni inteligencją i pamięcią – zastanawiająco często w dialogach bardzo prostymi słowami tłumaczyli sobie (a zatem pośrednio i widzowi), co się przed chwilą wydarzyło, co z tego wynika dla śledztwa i jakie mają najbliższe plany. Zupełnie jakbym wydał jakiemuś kiepskiemu modelowi SI polecenie streszczenia fabuły oglądanego filmu, ale przecież o nic takiego nie prosiłem.

Podczas seansów odnoszę takie wrażenie coraz częściej i – jak się miało okazać – jest to wrażenie zupełnie słuszne.

3. Otóż Matt Damon, jeden z aktorów grających w filmie, w wywiadzie ujawnił, że takie streszczenia są wymagane przez Netfliksa, “bo ludzie siedzą z nosami w telefonach, kiedy oglądają” (tu artykuł).

To interesująca zmiana, choć niekoniecznie nowość. Widzowie rozmaitych telewizyjnych paradokumentów znają przecież podobne chwyty – powtórzenia, ospałe tempo, narrator, który tłumaczy zachowania bohaterów, bohaterowie, którzy wciąż mówią, co czują i wyjaśniają swoje decyzje… – tam były one jednak spowodowane ograniczeniami umysłowymi odbiorców.

Teraz wspierają osoby uzależnione od smartfonów do tego stopnia, że nie będące w stanie wytrzymać dwóch godzin bez zerknięcia na ekranik.

4. Nie bylibyśmy przesadnie zadowoleni, gdyby w kinach w trakcie projekcji robiono kilka trzyminutowych przerw “na dymka” z myślą o nałogowych palaczach. Ale gdy upraszcza się fabuły filmów tak, aby za rozwojem wydarzeń nadążyły smartfonowe ameby, nie protestujemy, choć będzie to miało poważne i przykre skutki dla całej kinematografii.

Jedną z fundamentalnych zasad kina jest przecież, aby pokazywać, a nie opowiadać. Siłą tego medium zawsze było to, co widać. Wyróżnikiem dobrej filmowej roboty – umiejętność zaskoczenia widza. Szansą twórców – eksperymenty. Wszystko to stracimy, jeśli – wzorem paradokumentalnego ścieku – będziemy robić filmy, których bohaterowie muszą ciągle tłumaczyć to, co się dzieje na ekranie, a reżyser nie może nadmiernie kombinować, bo widz, oderwawszy wzrok od smartfona, poczuje się zagubiony.

A przecież autor każdego dzieła, w tym filmu, zawiera z odbiorcą umowę, która zakłada skupienie i koncentrację po obu stronach.

5. Jeśli nie umiesz wytrzymać dwugodzinnego seansu bez sięgania po smartfona, to jesteś uzależniony(a) i potrzebujesz pomocy specjalisty. To wszystko.

Tymczasem Netflix takich chorych odbiorców dodatkowo premiuje, kosztem tych, którzy potrafią wyciszyć aparat i zostawić go w drugim pokoju; takich, którzy traktują film poważnie i chcieliby być traktowani przez film w ten sam sposób.

No cóż. Niewiele mogę zrobić, ale nie zamierzam za to płacić.

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się kawą! Pamiętaj, że Listy do internetu powstają nocami, gdy autor napisze już wszystko to, co musi pisać dla pieniędzy, więc bez kawy na pewno nie da rady!

Jasna sprawa, oto kawa!

Mój newsletter ukazuje się wyłącznie dzięki wsparciu czytelniczek i czytelników. Bez Państwa pomocy teksty takie jak ten wyżej nie powstałyby.

Korzystając z okazji, dziękuję zimowym mecenasom i mecenaskom Listów do internetu: Andrzej, Dariusz, Emilian, Grzegorz, Hubert, Ida, Jacek, Jan, Jerzy, Krzysztof, Kuba, Łukasz, Maciej, Marcin, Marek, Marta, Michał, Mira, Patrycja, Rafał, Sebastian, Tomasz oraz osoby, które ukrywają swoją tożsamość pod pseudonimami – bez Was ten projekt by się nie udał. Kłaniam się w pas!

Z pożółkłych listów

W poprzednim Bezdyskusyjnym Klubie Filmowym pisałem o wielu różnych tematach, ale przede wszystkim o dokumencie Ozzy Osbourne: No Escape from Now.

Internet wart kliknięcia

Kajetan Kusina w swoim newsletterze opublikował monumentalną trzyczęściową serię popkulturowych polecajek za rok 2025 – nieprzebrane źródło rekomendacji dla tych, którzy szukają książek, komiksów, filmów i seriali, a nie chcą zdawać się na wybory algorytmu: raz, dwa, trzy.

Do przeczytania

W serwisie Eurogamer.pl wspominam grę Duke Nukem 3D, której 30. rocznicę premiery właśnie świętujemy. Trzydziestą rocznicę! A przecież jakby to było wczoraj, gdy całe wakacje schyłkowego licealisty – zamiast robić te wszystkie rzeczy, które latem robią licealiści – spędziłem przy komputerze, przechodząc kolejne epizody Duke’a. Niczego nie żałuję. Come get some!

Tymczasem następny list do internetu wyślę już w piątek.

Serdecznie pozdrawiam

Bartłomiej Kluska

1. Będąc młodym dziennikarzem, pisywałem do gazet, które sprzedawały się – takie to były czasy – w stu albo i dwustu tysiącach egzemplarzy. Wierzyłem, że wszyscy nabywcy, jak ja, czytają gazety od deski do deski, i optymistycznie zakładałem, że niektórzy z nich przekazują je również rodzinie i znajomym z czytelniczą rekomendacją. Przy takiej matematyce łatwo było dojść do wniosku, że – mówiąc dzisiejszym językiem – “zasięg” moich tekstów mógł osiągać nawet pół miliona odbiorców.

W praktyce po publikacji redakcja dostawała kilka listów z uwagami (zazwyczaj krytycznymi) od czytelników, a jeśli artykuł trafiał do internetowego wydania – efektem było także kilkanaście komentarzy (przy czym treść części z nich kazała podejrzewać, że komentujący nie bardzo rozumieli to, co komentują).

Dziś – w dobie przeliczania wszystkiego na zasięgi i powszechnego podglądania użytkowników internetu – wydaje się, że autor wie znacznie więcej. W praktyce wie tak samo mało jak kiedyś.

2. Podam przykład z Substacka, który też próbuje podglądać i przeliczać, choć zatem niezbyt interesuję się tymi sprawami (i wolałbym, żeby Substack nie robił tego, co robi), wiem, że ten tekst otworzy – w kliencie poczty elektronicznej, aplikacji lub bezpośrednio na stronie WWW – około 700 osób. Oczywiście do tej liczby należy dodać również dyskretnych internautów, którzy nie życzą sobie być podglądanymi. A więc osoby obserwujące mnie za pomocą niewidocznego w statystykach kanału RSS oraz użytkowników co lepszych klientów pocztowych (jak Mutt czy Proton Mail), które nie odsyłają na serwer informacji zwrotnej o otwarciu wiadomości. Ile więc finalnie osób zajrzy do tego tekstu? 750? 1000? Trudno powiedzieć.

Nie ma to jednak większego znaczenia, bowiem otwarcie tekstu nie równa się przecież jego przeczytaniu, a tego mierzyć nie sposób.

Ok, pojawią się lajki, pewnie kilkanaście, choć to w przypadku newslettera wątpliwy wskaźnik, klikanie w przycisk “Lubię to” z poziomu klienta pocztowego bywa, jak podejrzewam, mało popularne.

Pojawią się komentarze – jeśli dziesięć, to już dobrze – które dość jednoznacznie wskazują, że komentujący dobrnął do końca moich pisemnych rozważań, ale też nie zlicza czytelników bardziej nieśmiałych (tzw. lurkerów) czy takich, którzy nie mają nic do dodania.

Wreszcie efektem publikacji będzie (oby!) kilka wpłat na mój fundusz kawowy – i jest to, nie ukrywam, najcenniejszy dla mnie miernik. Nie tylko finansowo, bo jeśli ktoś decyduje się postawić mi napój regeneracyjny za 5 czy 10 zł, a więc wydać swoje ciężko zarobione pieniądze, by w ten sposób podziękować autorowi, to zakładam, że faktycznie tekst przeczytał. Ale, jak wspomniałem, takich gratyfikacji będzie tylko kilka (w ubiegłym tygodniu była jedna; Michał, wielkie dzięki za wsparcie!).

3. Oczywiście chciałbym, aby czytelników było więcej niż kilku czy kilkunastu. Wprawdzie opowiadałem tu kiedyś, dlaczego warto pisać newsletter, i rozważania te pozostają aktualne (niestety również w kontekście kwot pieniężnych). Podtrzymuję więc, że sam akt pisania znakomicie porządkuje wiedzę i procesy myślowe, zwłaszcza jeśli skonfrontować to, co napisane, z odbiorcami.

Ale prace nad newsletterem są ciężkie i czasochłonne, ja zaś nie robię się młodszy, za to coraz większą część doby chciałbym przeznaczać na sen. Szybciej się męczę, a z tyłu głowy pojawia się nieznośna myśl o tym, ilu odbiorców wystarczy, by mój trud rzeczywiście miał sens. 5? 10? 100? 500?

Może więc lepiej, że nie znam tej liczby.

4. By jednak nie kończyć pesymistycznie, przytoczę jeszcze myśl Cory’ego Doctorowa – znakomitego pisarza i publicysty, a przy okazji autora bloga Pluralistic. Tenże, choć oczywiście ma takie możliwości, w żaden sposób nie mierzy i nie sprawdza liczby gości na swojej stronie i liczby osób otwierających newsletter.

Twierdzi (tu wpis w języku angielskim), że zupełnie go to nie obchodzi, za to uważnie śledzi reakcje – nawiązania i cytowania w cudzych tekstach, komentarze oraz linki, które niosą się gdzieś po mediach. Doctorow przekonuje, że gdy lektura jego artykułu sprowokuje kogoś do przemyślenia sprawy i napisania własnego tekstu – to jest właśnie najlepszy miernik czytelnictwa. Polecam ten punkt widzenia.

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się kawą. Pamiętaj, że listy do internetu wysyłane są tylko dzięki wsparciu czytelników, a nawet najmniejszy datek jest dla mnie sygnałem, że warto siedzieć po nocach i pisać.

Jasna sprawa, oto kawa!

Koty w workach

Zaprzyjaźniony magazyn “CD-Action” uruchomił przedsprzedaż wydania specjalnego poświęconego latom 90., a jako że i ja bardzo lubię te lata, skrobnąłem parę znaków do tej publikacji.

Nie jestem zwolennikiem kupowania kota w worku, ale o profesjonalizmie tego projektu świadczy też jego strona internetowa – nie widziałem tak fajnej od, no cóż, lat 90.

Z kolei również zaprzyjaźniony magazyn “PSX Extreme” uruchomił przedsprzedaż wydania specjalnego poświęconego dorobkowi firmy Atari – a jest to w dziedzinie gier dorobek obfity, historycznie istotny i mający wpływ na współczesny gaming oraz, jak wierzę, atrakcyjny po dziś dzień.

I znów – nie zachęcam do kupowania kota w worku, lecz jestem redaktorem prowadzącym cały ten projekt, więc jako pierwszy wiem, że warto.

Do tematu tej publikacji wrócę w jednym z przyszłych listów do internetu. A następny – jeszcze o czymś innym – wyślę do Państwa już w najbliższy piątek.

Do przeczytania.

Subscribe now

1. Dziesięć lat temu program AlphaGo znokautował 4:1 ludzkiego mistrza w go – grze, która w odróżnieniu od szachów uznawana była za zbyt złożoną, by maszyny mogły w niej dorównać człowiekowi (jest o tym znakomity film dokumentalny). To, co najciekawsze, wydarzyło się jednak później.

Otóż AlphaGo był uczony – podobnie jak analogiczne programy szachowe – na ogromnej bazie zapisów partii rozgrywanych przez ludzi, jego twórcy zaprojektowali jednak nowy program AlphaGo Zero, oparty na sieci neuronowej i uczący się wyłącznie poprzez granie z samym sobą. Ten już po krótkim treningu rozniósł starszego brata 100:0.

Ludzka, narosła przez tysiąclecia wiedza dotycząca gry w go okazała się zupełnie zbędna. Nie ma na świecie człowieka, który rozumiałby, jak gra AlphaGo Zero i który potrafiłby choćby nawiązać z programem równorzędną walkę.

2. Historię tę w książce Quo vAIdis opisuje Andrzej Dragan, profesor fizyki, popularyzator nauki i trochę celebryta, a głównym celem tego opasłego tomu jest wytłumaczenie czytelnikom, jak działa tzw. sztuczna inteligencja.

Autor podjął się zadania karkołomnego lub wręcz niewykonalnego, bo – choć robi, co może, by uprościć wykład z myślą o matematycznych laikach – rzecz bywa i tak nie do końca przyjazna dla czytelników, którzy (jak niżej podpisany) intelektualną przygodę z królową nauk zakończyli w liceum. Ale to mały problem (większość z nas nie ma przecież pojęcia, jak działa internet i skąd bierze się w powietrzu, a i tak z niego korzysta).

Znacznie gorsze jest, że temat przestaje być zrozumiały nawet dla osób z odpowiednim przygotowaniem merytorycznym jak sam prof. Dragan, bo o ile jeszcze w ubiegłej dekadzie twórcy modeli SI opisywali swoje odkrycia w publikacjach naukowych, o tyle dziś są to już ściśle strzeżone tajemnice korporacji (a słówko “open” w nazwie OpenAI brzmi jak ponury żart).

3. Najgorzej natomiast, że – podobnie jak w przypadku autorów AlphaGo Zero, którzy wiedzą, jak ten program zrobili, ale nie rozumieją, jak gra – o działaniu sztucznych inteligencji coraz mniejsze pojęcie mają ich twórcy. Oczywiście znają algorytmy treningowe, jakimi szkolili SI, ale nie ogarniają tego, co i jak robią już wyszkolone SI. Jak się zdaje, nie bardzo potrafią też przewidzieć, co ten eksperyment przyniesie w przyszłości, a sprawę utrudnia fakt, że na horyzoncie majaczą sieci, które same, już bez udziału człowieka, się programują i same ulepszają.

Dragan zauważa, że myślenie o AI jako o “papugach”, które tylko powtarzają to, czego dowiedziały się od ludzi, to błąd, bo głównym celem tych sieci jest rozwiązywanie problemów, jakich nie było w danych treningowych. I są to coraz częściej problemy nietrywialne, jak przewidywanie struktury białek na podstawie informacji genetycznej zakodowanej w ciągu aminokwasów. Za to właśnie nagrodę Nobla z chemii zgarnęli nie chemicy, lecz programiści, którzy nie musieli być ekspertami z tej dziedziny, bo prawa te odkryła “ich” SI. Bez takiego wsparcia nadal tego nie umiemy. “Dostaliśmy rybę, nie dostaliśmy wędki” – podsumowuje Dragan.

4. Stworzyliśmy więc technologię, której nie rozumiemy, i potrafi ona robić rzeczy, których my nie potrafimy – konkluduje autor, nie kryjąc przy tym fascynacji możliwościami AI. Robi jednak zmyślny unik, gdy powinniśmy przejść przynajmniej do prób odpowiedzi na pytanie, czy to dobrze czy źle, i co z tego dla nas wynika.

Tytuł tak ładnie nawiązujący do łacińskiego “quo vadis?”, czyli “dokąd zmierzasz?”, okazuje się zatem oszustwem i nie ma żadnego pokrycia w zawartości książki!

(Ja swoją na ten temat zatytułowałbym zapewne Unde mAIlum.)

5. Oczywiście możemy spróbować wyręczyć autora, snując własne scenariusze. W grę wchodzą te pozytywne (przyspieszenie rozwoju nauki i edukacji, zrównoważony rozwój społeczeństw, ogólny dobrobyt…), ale wytrenowana na popkulturze wyobraźnia podpowiada raczej takie apokaliptyczne, rodem z Terminatora. Ja jednak, o ile mogę pokusić się o prognozę, nie uważam, by ludzkość miała zostać zniszczona przez AI. Bardziej prawdopodobne jest, że wykończy się sama, choć zapewne z wykorzystaniem AI.

Historia dość klarownie uczy nas, że pozostawianie technologii mających wpływ na losy świata w rękach chciwych korporacji, to bardzo zły pomysł. Np. za upowszechnieniem wśród ludzi internetu stały idee naukowców takich jak Tim Berners-Lee, twórca World Wide Web, który chciał, aby wiedza była dostępna dla wszystkich. Potem jednak Google, Facebook itp. twory, w imię zysku, ten internet po prostu zepsuły, a my zamiast powszechnej wiedzy mamy powszechne zgłupienie.

Z AI, obawiam się, będzie podobnie. Zauważmy, że technologia ta może np. wykrywać nowotwory i wynajdywać nowe leki, co jest sprawą o fundamentalnym wręcz znaczeniu dla ludzkości, wartą wszelkiego instytucjonalnego i finansowego wsparcia. Niemniej póki co możliwości te niespecjalnie przekładają się na dostępność diagnostyki i leczenia dla tych, którzy tego potrzebują (i nie musimy tu zaglądać do tradycyjnie pokrzywdzonej w takich sprawach Afryki, wystarczy sprawdzić, jak wygląda ochrona zdrowia w USA).

Natomiast znakomicie rozwijają się zastosowania AI takie jak choćby deep fake’i i fake newsy, które manipulują opinią publiczną i procesami demokratycznymi, czy inwigilacja i profilowanie obywateli bez ich zgody i kontroli (przez rządy, ale i przez same korporacje). Do tego dochodzi niszczenie środowiska i eksploatacji zasobów naturalnych (moc obliczeniowa potrzebuje energii elektrycznej, centra danych – wody, a SI nowego sprzętu komputerowego). No i – last but not least – dramatycznie spada zapotrzebowanie na ludzką pracę, co sprawia, że kolejni z nas będą wypychani na bezrobocie i w konsekwencji poza granice ubóstwa.

(Ale, dopóki będzie nas stać na smartfona i prąd, na pociechę wygenerujemy sobie śmieszny obrazek.)

• Polecam interesujący esej Jakuba Chabika nt. sytuacji na rynku pracy zmienianym przez AI.

Jest charakterystyczne, że Dragan wszystkie te zagrożenia pomija lub lekceważy, a to, co ma do powiedzenia o świecie pracy, mieści w dosłownie jednym akapicie książki: ot, sztuczna inteligencja wykona za nas te łatwiejsze zadania, a “ludziom pozostaje do wykonania ta trudniejsza część i tyle”. Żadna, nawet sztuczna, inteligencja tak by tego nie zbagatelizowała, panie profesorze!

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się kawą. Pamiętaj, że listy do internetu wysyłane są tylko dzięki wsparciu czytelników, a nawet najmniejszy datek jest dla mnie sygnałem, że warto siedzieć po nocach i pisać.

Jasna sprawa, oto kawa!

Z pożółkłych listów

Moimi refleksjami nt. rozwoju AI dzieliłem się m.in. w tekście Czego nauczyły mnie slopy historyczne.

Internet wart kliknięcia

Książkę Quo vAIdis uważnie przeczytali i zrecenzowali autorzy bloga hum/dev. TL;DR: nie podobało im się.

Dyskutujmy o książkach

Już wcześniej zdarzało mi się notować na marginesach czytanych książek:

• Bóg techy chwaliłem, ale ubolewałem, że to kronika bezradności;

• o Homo digitalis pisałem, że jest słabe, choć potrzebne;

• po lekturze Krwawego kobaltu pytałem, skąd się biorą nasze baterie;

• czytając Przegrywa, zastanawiałem się, po co jest nam taki internet;

• natomiast nad internetem, którego wolałbym nie znać, zastanawiałem się, przeczytawszy Influenzę.

A następny list do internetu wyślę już za tydzień! Tradycyjnie zalecam subskrypcję e-mailową lub skorzystanie z kanału RSS.

Serdecznie pozdrawiam ~~

Bartłomiej Kluska

Subscribe now

1. Zaczęło się od tego, że ojciec, najwyraźniej zmęczony wieczornym czytaniem mi książek na dobranoc, postawił koło mojego łóżka radioodbiornik Kasprzak, żebym przed snem słuchał sobie audycji Radia Dzieciom. Później poszło już z górki. Emocje przy relacjach z meczów studia S-13. Wieczorami Kronika sportowa z kultowym jinglem (“oj strzelaj, prędzej, strzela… JEST!”). Lista przebojów Trójki, a potem także Radia Łódź, do której nawet, nieśmiały nastoletni introwertyk, wysyłałem jakieś pocztówki z pozdrowieniami dla innych radiosłuchaczy (ciekawostka: prowadzący tę audycję właśnie, po osiemnastu latach przerwy, wrócił na antenę). Załapałem się też na ekspansję stacji prywatnych w latach 90., gdy były one jeszcze robione przez ludzi, a nie przez algorytmy (nawet RMF FM tak grał; JW23, never forget).

Spędzałem przy moim Kasprzaku długie godziny, a jedynym ograniczeniem był mi zasięg fal ultrakrótkich. Nie miałem np. dostępu do Rozgłośni Harcerskiej, a potem do Radiostacji (trochę wstyd przyznać, ale utrzymywałem korespondencyjne znajomości z ludźmi z Warszawy tylko po to, by przysyłali mi kasety z nagranymi audycjami). Dziś, dzięki internetowi, nie miałbym takich problemów.

2. Bo przecież online można słuchać nie tylko wielu tradycyjnych rozgłośni z całego globu, ale też takich całkowicie już internetowych. Nie istnieje Radiostacja, lecz jest np. Radio Kapitał. Gdy poprzednia władza psuła Trójkę, ta się roztroiła, a w sieci nadają Nowy Świat oraz Radio 357. Bardzo mi się to wszystko podoba.

Oczywiście radio musi dzisiaj rywalizować o uwagę słuchaczy z podcastami i algorytmicznie dobieranymi dźwiękami w serwisach streamingowych. Od obu tych opcji jest jednak zdecydowanie lepsze, bo otwiera na różne dźwięki i opinie, zamiast zamykać nas w bańkach. Co dziś wydaje się szczególnie ważną sprawą.

3. Aktualnie używany przeze mnie radioodbiornik ma kilka atutów (najważniejszy z nich to cena), ale jeden istotny mankament: zepsuty przez chińskich projektantów interfejs użytkownika. Żeby zmienić stację, muszę wykonać wiele wciśnięć bardzo małych i niewygodnych przycisków. W efekcie, nawet gdy mam ochotę przełączyć gadający głos na inny lub utwór muzyczny na bardziej zbieżny z moim gustem, zazwyczaj tego nie robię.

Słucham więc dalej, poznając opinie i muzykę, których nigdy bym nie poznał, gdybym samodzielnie dobierał sobie osoby mówiące lub grające. A tym bardziej gdyby takie osoby wybierał mi algorytm np. Spotify lub YouTube.

4. To ostatnie jest coraz bardziej istotne w świecie, w którym zalewają nas dźwięki generowane przez sztuczną inteligencję, Xania Monet i Kutas Records, cyfrowe śmieci, wśród których ginie prawdziwa ludzka twórczość.

W tym złym świecie potrzebujemy przewodników, którzy poprowadzą nas przez chaos i wskażą rzeczy warte słuchania. Ludzi-redaktorów, którzy wybierają płyty przed audycją, by na antenie nam je zaprezentować. A to oferuje tylko radio.

O czym uprzejmie przypomina –-

Bartłomiej Kluska

Ciekawy tekst? Postaw kawę autorowi! Pamiętaj, że listy do internetu pisane są nocami, gdy autor napisze już wszystko, co pisze dla pieniędzy, więc bez kawy nie da rady.

Jasna sprawa, oto kawa!

Z pożółkłych listów

W podobnym duchu zalecałem czytanie papierowych gazet i czasopism.

Gry z komiksem znów dostępne!

W serwisie Allegro Lokalnie ktoś (prawdopodobnie rodzina wydawcy) wyprzedaje komiks Gry z komiksem (scenariusz mój, rysunki: Tomasz Kleszcz). Polecam zainteresowanym, bo to być może ostatnia w dziejach świata okazja, by zakupić tę publikację, a później zostaną tylko spekulanci na rynku wtórnym.

Internet wart kliknięcia

Radio 357 udostępniło wieloodcinkowy podcast Roberta Zembrzyckiego i Jarosława Juszkiewicza Pikselowe marzenia o historii elektronicznej rozrywki. Rekomenduję tym z Państwa, którzy wolą słuchać niż czytać.

A następny list do internetu wyślę już za tydzień.

1. Właśnie zostało zamkniętych pięć głównych kanałów MTV, więc mógłbym tu napisać łzawy nekrolog (bo mam przecież, jak każdy, kogo młodość przypadła na lata 90., mnóstwo znakomitych wspomnień związanych z tą telewizją) i zastanawiać się, czy stacja emitująca teledyski w epoce YouTube’a miała sens (TL;DR: jasne, że nie miała).

Ale prawda jest taka, że MTV zdecydowała się popełnić samobójstwo jeszcze przed erą internetowego wideo, na początku XXI wieku. Jakby zapominając o literce “M” w swojej nazwie, odeszła wówczas od tematów muzycznych na rzecz rozmaitych, zazwyczaj skrajnie głupich (na ciebie patrzę, Pimp My Ride) reality show.

2. Oczywiście MTV nie były tutaj wyjątkiem, a audycje tego typu zdominowały wówczas ramówki wielu stacji (tu przykładem niech będzie arcypopularny, dzięki TVN również w Polsce, Big Brother). Co miało dwa istotne i bardzo negatywne skutki społeczne.

Po pierwsze, reality show zatarło wielu ludziom granice między tym, co jest wyreżyserowanym przez twórców show, a co jednak najprawdziwszą reality. Naturalnie już wcześniej zdarzali się telewidzowie, którzy Krzysztofa Stockingera tytułowali doktorem Lubiczem (bo taką postać aktor odtwarzał w serialu Klan), ale był to jednak intelektualny margines, a telewizje raczej klarownie separowały fikcję od rzeczywistości.

Reality show przestały te sfery rozdzielać – kłamali zarówno organizatorzy, poprzez selektywny montaż czy zabiegi inscenizacyjne, jak i sami uczestnicy, niby autentyczni, ale przecież odgrywający narzucone im role. A to sformatowało odbiorców pod dzisiejszy internet, gdzie weryfikowalna prawda nie jest już nikomu do niczego potrzebna.

Po drugie, to w audycjach tego typu zaczęto promować postaci i sytuacje głupie, a z czasem po prostu idiotyczne. A gdy okazało się, że im bardziej głupio, tym lepiej, Big Brothera zastąpił Bar, później pojawiło się Warshaw Shore itd. Zaś do ludzi, zwłaszcza młodych, poszedł przekaz, że nie trzeba być znanym z czegoś wartościowego, a rozpoznawalność może być celem samym w sobie.

Jak miało się okazać, była to krótkowzroczna polityka programowa, bo jednak wszystkiego w telewizji pokazać się nie da, a w internecie już tak. W efekcie widownia reality show – nad której zidioceniem od lat pracowały stacje telewizyjne – płynnie przeniosła się na sieciowych influencerów i patostreamerów. A tam rzeczy takie jak stosunek seksualny w jacuzzi, który po emisji na antenie TV wzbudził protesty i oburzenie telewidzów, to już byłaby zupełnie niewinna igraszka.

Można więc chyba uznać, że produkując reality show, a więc dewaluując prestiż medium i ogłupiając widzów, stacje telewizyjne zaczęły kopać sobie grób – i jest w tym (jak rzadko) pewna dziejowa sprawiedliwość.

3. Natomiast w całym gąszczu audycji fatalnych, w pierwszej dekadzie XXI wieku jedna rzecz się MTV udała – The Osbournes. Reality show zbudowane na kontraście wizerunku “księcia ciemności”, Ozzy’ego Osbourne’a, byłego lidera heavymetalowego Black Sabbath, i jego bezradnością w roli głowy dość ekscentrycznej rodziny oraz sprawach codziennych.

Oczywiście, było tam trochę igrania z fikcją (np. pominięcie w opowieści faktu, że w domu mieszkała jeszcze jedna córka artysty, która nie chciała występować przed kamerami) i być może zbędna, stanowiąca wypełniacz czasu antenowego powtarzalność motywów (jak wybuchy gniewu Ozzy’ego w sprawie nadmiaru zwierząt domowych). Ale w tym niekiedy zbyt mocno dążącym w kierunku sitcomu serialu pojawiały się przecież i wątki bardzo poważne – kłopoty zdrowotne małżonków czy (co jest tutaj intrygującą metanarracją) refleksje nad ceną sławy i utratą prywatności.

Całość nieco już trąci myszką, ale można (choć nie trzeba!) ją zobaczyć w oryginale za darmo w serwisie YouTube lub w polskim tłumaczeniu pobrać z Chomika (o czym wspominam, bo nawet gdyby ktoś chciał autorom zapłacić, to nie da się tych nagrań nigdzie kupić).

4. W jednym z serwisów VOD można natomiast – i należy – obejrzeć zupełnie nowy film dokumentalny Ozzy Osbourne: No Escape from Now, w którym bardzo już sędziwy i schorowany artysta próbuje zorganizować i zagrać ostatni w życiu koncert Black Sabbath.

W filmie Jack Black wspomina o The Osbournes jako o prawdopodobnie najstraszniejszej rzeczy, jaką w życiu zrobił Ozzy, ale nawet jeśli wtedy coś popsuł (a mogło tak być – przecież na fali popularności jego serialu powstały analogiczne produkcje np. o rodzinie Kardashian czy naszym Michale Wiśniewskim), to teraz zdołał te winy zmazać po wielokroć.

W No Escape from Now trudno mówić o show, gdy sukcesem jest już wstanie z łóżka i wyjście do ogrodu, a finał tej opowieści, gdyby pokazać go w filmie fabularnym, uznany byłby za nadmiernie łzawy i przesadzony. Ale to przecież najprawdziwsza rzeczywistość. Taką właśnie, napisaną przez życie, zupełnie nietelewizyjną reality lubię. Polecam serdecznie.

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się kawą! Newsletter pisany jest nocami, gdy biedny, zmęczony i chronicznie niewyspany autor napisze już wszystko to, co pisze dla pieniędzy, więc bez kawy nie da rady!

Jasna sprawa, oto kawa!

Proszę pamiętać, że listy do internetu są darmowe i powstają tylko dzięki dobrowolnemu wsparciu społeczności.

Z pożółkłych listów

W poprzedniej edycji Bezdyskusyjnego Klubu Filmowego pisałem o Więcej czadu.

Z pamiętnika pisarczyka

Gdy napisałem o Bóg techach Sylwii Czubkowskiej, że to książka znakomita, ale jednak przygnębiająca bezradnością (nas wszystkich) wobec potęgi psujących świat korporacji technologicznych, autorka odpowiedziała (na Facebooku, więc nie linkuję):

(...) faktycznie, w ostatnich dniach co chwilę konstatuję z goryczą: ludzie czytają, kupują, przychodzą na spotkania, wrzucają zdjęcia, piszą, że książka „otwiera oczy”… a potem business as usual. Na konferencjach trwa mizianko z lobbystami albo z ludźmi, którzy bezrefleksyjnie – jak pożyteczni idioci – wspierają agendy korporacji.

(...) Aż nagle napisała do mnie duża organizacja pracująca z dziećmi, pytając, czy wsparłabym ich konferencji. Bardzo starając się nie zabrzmieć ostro, odpisałam pytając, czy korporacje będą wśród sponsorów. W odpowiedzi dostałam: „Żadnych big techów, już się nauczyliśmy”.

Wiem, to jednostkowe. Ale od jednostkowych zmian wszystko się zaczyna.

Zróbmy z tej myśli dobrą wróżbę na 2026.

**

Z Sylwią Czubkowską mam też takie wspomnienie, że dawno, dawno temu przeczytałem jej artykuł z “Dziennika Gazety Prawnej”, poświęcony historii systemu PESEL. “Co za świetna historia!” – to była moja pierwsza myśl, bo faktycznie opowieść ta łączyła wątki ściśle informatyczne z zupełnie sensacyjnymi, jako że dane o obywatelach zbierało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych PRL, a w tych samych strukturach funkcjonowała przecież złowroga Służba Bezpieczeństwa.

Druga moja myśl brzmiała więc: “Ciekawe, co na ten temat mają w archiwach IPN?”, a ponieważ mieli bardzo dużo, pięć lat później, po przejrzeniu tysięcy teczek, przeczytaniu dziesiątek książek i setkach godzin rozmów z emerytowanymi twórcami systemu (przez ówczesne władze w ramach tzw. ustawy dezubekizacyjnej niesprawiedliwie zrównanymi wówczas z funkcjonariuszami bezpieki) zakończyłem tę przygodę doktoratem i książką.

Książka nadal wydaje mi się aktualna (zwłaszcza w kontekście oddawania naszych danych już nawet nie władzy, ale po prostu korporacjom), a nie powstałaby, ja zaś spędziłbym pięć lat życia zupełnie inaczej, gdyby nie lektura jednego artykułu z gazety. Ot, obrazek z czasów potęgi prasy.

Gry z komiksem znów dostępne!

W serwisie Allegro Lokalnie ktoś (prawdopodobnie rodzina wydawcy) wyprzedaje komiks Gry z komiksem (scenariusz mój, rysunki: Tomasz Kleszcz). Polecam zainteresowanym, bo to być może ostatnia w dziejach świata okazja, by zakupić tę publikację.

Internet wart kliknięcia

Nie tylko z kronikarskiego obowiązku należy odnotować, że newsletter na Substacku zaczął publikować Wojciech Tochman, jeden z najciekawszych polskich reporterów. Proszę dodać do obserwowanych.

A następny list do internetu wyślę do Państwa już za tydzień. Tradycyjnie zalecam subskrypcję za pośrednictwem poczty elektronicznej jako najpewniejszą i najwygodniejszą. Zawsze też można z otrzymywania newslettera zrezygnować i trwale usunąć swój adres e-mail z mojej bazy danych.

Subscribe now

To był rok, w którym udało mi się mniej, ale też mniej robiłem, więc w sumie jest to jakoś sprawiedliwe. W następnym planuję robić nieco więcej.

1. Udało mi się opublikować wydanie zbiorcze komiksów Gry z komiksem, do których pisałem scenariusze (rysował Tomasz Kleszcz), a które przez lata funkcjonowały tylko w formie zeszytowej.

Integral zawiera wszystkie dotychczasowe historie oraz jedną premierową, w której zdradzamy warsztat pracy twórców komiksowych i relacjonujemy brawurową ucieczkę przed funkcjonariuszami wydziału praw autorskich pewnej znanej firmy gamedevowej. Wyszło chyba fajnie, do tego komiks mógłby być – jak sądzę: interesującym – głosem w dyskusji o tym, jak odświeżyć metody opowiadania o historii gier wideo…

… ale nawet nie mogę go Państwu polecić, bo wydawca nie prowadzi ani dystrybucji, ani promocji i chyba w ogóle przestał działać. No cóż. Było, minęło, kto zdążył kupić, ten ma, a ja obracam w głowie pomysł na pełnowymiarowy album z tego uniwersum, więc pewnie będzie okazja, żeby jeszcze wrócić do tematu.

2. Udało mi się także opublikować kilkanaście artykułów w prasie – wszelako żaden nie wywołał mocniejszego bicia serca ani u mnie, ani prawdopodobnie u czytelników, a brak satysfakcji, również finansowej, z tej działalności skłania mnie ku noworocznemu postanowieniu, by pisać inaczej i gdzieś indziej. Szczegóły wkrótce.

3. Tymczasem np. ten newsletter rozwija się ślicznie. 41 wydań w tym roku, każde czytane przez co najmniej 600 osób (a niektóre i przez ponad 1000). Są komentarze i lajki, a kilkunastu mecenasów (ich lubię najbardziej) regularnie wspomaga mój fundusz kawowy (dziękuję!). Fajnie, zamierzam kontynuować tę przygodę, mimo że pewnie w nieco skromniejszym wymiarze.

• Ciekawostka: najpopularniejszy list w 2025 roku to ten przebiegle zatytułowany Skąd brać czytelników, choć w tekście przyznaję, że nie mam pojęcia.

Wspieram newsletter!

4. Przez cały rok pisałem także dwie książki, ale w końcu ich nie napisałem. Trochę mi się po drodze rozsypała koncepcja tych tekstów, trochę robotę utrudniały kłopoty ze zdrowiem i inne zobowiązania, kolejne deadline’y ustalane z samym sobą mijały, co powodowało złość i frustrację, ale potem przyszło olśnienie: przecież nie ma żadnych deadline’ów poza tymi w mojej głowie! Ot, zalety pisania bez wziętej zaliczki od wydawcy. Do książek wrócę, gdy znajdę na to czas i będę wiedział, jak je skończyć.

Za to zacząłem pisać inną książkę i ta już jest na termin, więc proszę spodziewać się premiery jesienią 2026.

5. Nie mając siły, by pisać własne teksty, trochę też redagowałem takie, które pisali inni autorzy, co jest drogą przez mękę, ale powinno zaowocować jeszcze jedną interesującą książką oraz równie ciekawym czasopismem. O tym będę mógł poinformować, gdy stosowne newsy odpalą już wydawcy. Czyli, mam nadzieję, wkrótce.

6. Ponadto współtworzyłem interaktywną wystawę o historii komputerów Macintosh, współorganizowałem festiwale BIT BOAT i MFKiG oraz zjeździłem kawałek Polski, występując publicznie i prowadząc spotkania z ciekawymi ludźmi, czyli robiłem wszystko to, w czym jestem niezły, a czego nie musiałbym robić, gdybym był wystarczająco dobry w zarabianiu na życie pisaniem.

A ponieważ nic nie wskazuje na to, by moje związane ze słowem pisanym zarobki miały istotnie wzrosnąć, proszę spodziewać się ode mnie kolejnych wystaw, festiwali i pogadanek. Życie.

7. Z rzeczy naprawdę przyjemnych: wysokie góry i odludne pustynie, gdzie dużo chodziłem, patrzyłem i myślałem – głównie o tym, żeby jak najszybciej tam wrócić. Czego, gdybym mógł spełnić choć jedno życzenie na ten nadchodzący 2026, życzyłbym sobie najbardziej.

Spełnienia przynajmniej jednego życzenia w przyszłym roku życzę również Państwu.

Trzymajmy się!

Następny list do internetu wyślę w pierwszy piątek 2026 roku.

Osobom z nadmiarem wolnego czasu na lekturę polecam archiwa newslettera, a tym dysponującym nadmiarowymi środkami finansowymi mój fundusz kawowy (raz jeszcze dziękując za każdy datek).

1. W ostatnich tygodniach z internetowego szumu wybiły się dwa newsy ze świata technologii. Oto firma Amazon ogłosiła, że zwalnia kilkanaście (na razie, bo docelowo kilkadziesiąt) tysięcy pracowników biurowych, których zastąpi sztuczną inteligencją. Z kolei pracownicy koncernu Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) otrzymali polecenie służbowe, by wdrożyć w swoich czynnościach narzędzia AI i w efekcie pracować pięć razy bardziej wydajnie. Oczywiście zarówno Amazon, jak i Meta w tym samym czasie raportują ogromny wzrost zysków.

Wydaje się, że to nie tylko przypadek tych dwóch firm, ale ogólny trend. AI można by wykorzystać do tego, by żyło nam się wygodniej i lepiej, ale głównym skutkiem tej technologii będą bezrobocie, przepracowanie i niepewność jutra.

Na pociechę przy pomocy AI wygenerujemy sobie śmieszny obrazek lub filmik.

2. To już trzecia taka rewolucja technologiczna, jaka wydarza się za mojego dorosłego życia. Wszystkie łączą wielkie nadzieje i jeszcze większe rozczarowanie.

Upowszechnienie internetu miało przynieść ogólny dostęp do wiedzy i niespotykane wcześniej możliwości komunikacji międzyludzkiej. Przyniosło powszechne ogłupienie i dojmujące poczucie samotności.

Smartfony dla miliardów ludzi, zwłaszcza tych z biedniejszych części globu, mogły stać się pierwszym dostępnym (bo stosunkowo tanim) komputerem osobistym – nie tylko komunikatorem i notatnikiem, ale też narzędziem pracy, kinem domowym i konsolą do gier w jednym urządzeniu. Zamiast tego szpiegują nas, szkodzą naszym mózgom i próbują od siebie uzależnić.

Scenariusz jest przygnębiająco identyczny: oto pojawia się przełomowa i potencjalnie pożyteczna dla ludzkości technologia, którą następnie psują bardzo bogate korporacje.

3. Właśnie o tych korporacjach w książce Bóg techy pisze Sylwia Czubkowska. Autorka porusza wiele wątków: dewastacja rynku pracy (ekonomia fuch), szpiegowanie użytkowników przy jednoczesnym obsesyjnym chronieniu własnych danych (np. przed naukowcami), obniżanie jakości życia w miastach (Airbnb), lobbing i uzależnianie od swoich usług już nie tylko ludzi, ale nawet całych państw… Wreszcie dalsze obciążanie przyrody, bo przecież te wszystkie fikuśne modele AI, by hurtowo wyciągać z nas informacje i je przetwarzać, potrzebują ogromnych ilości energii i wody oraz fizycznych centrów danych, a pytań o koszty środowiskowe tej rewolucji nikt nie zadaje.

Opowiedziane przez Czubkowską historie łączy jeden motyw: całe to psucie ludzi i planety odbywa się w celu generowania coraz większych zysków kilku korporacji.

Przy czym – co najjaskrawiej pokazują przykłady magazynierów Amazona i kierowców Ubera – zyski te nie są uczciwie dzielone pomiędzy tych, którzy je wypracowują.

4. A przecież dzięki rozwojowi nauki i technologii osiągnęliśmy jako cywilizacja taki poziom, że znakomita większość ludzkości mogłaby żyć zupełnie przyzwoicie, mieć dach nad głową, stabilny dochód i szansę na edukację dzieci. Żywności i leków potrafimy wyprodukować tyle, by w skali globalnej powstrzymać głód i epidemie chorób itd., itp.

Tymczasem bieda, bezdomność, niedożywienie i brak dostępu do służby zdrowia to powszechne zjawisko już nawet nie tylko w tradycyjnie dotykanych takimi klęskami krajach afrykańskich, ale nawet w Stanach Zjednoczonych, które przez wiele osób nadal uważane są za wzorzec kapitalistycznego rozwoju i dobrobytu.

5. Na marginesie marginesu: cała ta legenda kapitalizmu opiera się na teorii skapywania, czyli przekonaniu, że korzyści przyznawane najbogatszym (np. niskie podatki) będą miały pozytywny efekt również dla tych biedniejszych, że – jak nam kładziono do głów od lat 90. – “przypływ podnosi wszystkie łodzie” itd. Niestety, okazało się, że podnosi głównie luksusowe jachty i że nic nie skapuje do tych, którzy tego najbardziej potrzebują.

A nierówności rosną. Pół wieku temu dyrektor generalny dużej korporacji zarabiał kilkanaście razy więcej od szeregowego pracownika, dziś zarabia kilkaset razy więcej (ostatnie badania podają liczby od 300 do 400 razy i szacują, że wkrótce ta dysproporcja jeszcze się zwiększy). Czy ktokolwiek na świecie zasługuje, by zarabiać tak dużo i co dyrektor może zrobić z taką furą pieniędzy?

• Po co Elonowi Muskowi bilion dolarów? – pyta w doskonałym felietonie redaktor Spider’s Web Maciej Gajewski.

Milion w tę, milion w tamtą… – od pewnego poziomu beneficjenci big techów już nie odczuwają wzrostu swoich zarobków.

A gdyby Amazon traktował swoich pracowników przyzwoicie i płacił im choć trochę lepiej (gdyby Netflix i Spotify choć trochę lepiej wynagradzały artystów itd.), odczułyby to miliony ludzi.

6. Korporacje technologiczne chyba najbardziej klarownie ukazują patologie schyłkowego kapitalizmu, a do tego – wbrew narracji o innowacyjności i pozytywnej roli w rozwoju świata – są w znacznym stopniu zbędne. Czy Ziemia byłaby gorszym miejscem, gdyby nagle zabrakło na niej Facebooka albo Apple?

7. Bóg techy to książka znakomita. Sylwia Czubkowska wykonała tytaniczną pracę, przekopując się przez rozmaite raporty i dokumenty, przeczytała mnóstwo mądrych tekstów i przeprowadziła wiele rozmów z mądrymi ludźmi. Nie straciła przy tym z oczu – co być może najważniejsze – tzw. “zwykłych ludzi” i tego, co z nimi (z nami wszystkimi) robią big techy.

Lektura jest jednak przygnębiająca i frustrująca, bo z narracji autorki przebija bezradność. Bóg techy to tylko kronika katastrofy, która już nastąpiła, i zapowiedź jeszcze większej, która dopiero przyjdzie. A przyjdzie na pewno, ponieważ big techy są zbyt mocne, by ktokolwiek mógł je powstrzymać.

Czubkowska opisuje np. działania lobbystów – jeśli nie niezgodne z prawem, to przynajmniej skrajnie nieetyczne – którzy pracują na rzecz wzmocnienia pozycji big techów w administracji państwowej, mediach, nauce czy edukacji i dalszemu uzależnianiu nas od produktów Google i Microsoftu. W skali makro: polskie newralgiczne dane cyfrowe trzymane są na serwerach i obsługiwane przez oprogramowanie ww. firm. W skali mikro: moje dziecko na lekcjach informatyki jest od początku uczone obsługi pakietu Office.

8. Dziennikarka ujawniła i opisała procesy prowadzące do podporządkowania kraju big techom, podała nazwiska i nazwy firm… I nic się nie stało. Nikt tego nie kontroluje, nikt nie zatrzyma. Nawet Unia Europejska poległa na próbach choćby drobnej regulacji w tym zakresie czy narzuceniu korporacjom podatku cyfrowego, a po powrocie do władzy w USA Donalda Trumpa, jawnego sojusznika big techów, sytuacja zrobiła się pod tym względem jeszcze bardziej beznadziejna.

W prywatnym życiu, o czym też pisze autorka, właściwie też nie da się już funkcjonować bez oddawania swoich danych Google’owi czy Microsoftowi.

Bóg techy będą rosły, choć są już tak wielkie, że rosnąć nie potrzebują.

9. Najgorzej: nie można liczyć nawet na starą dobrą rewolucję, bunt, powstanie pokrzywdzonych, choć liczba ich idzie już w miliardy. Mimo że technologia powinna ludzi łączyć i ułatwiać samoorganizację – dzieli. Smartfonowe zombie wpatrują się więc w Netfliksa i scrollują TikToki oraz Facebooki, oglądają wygenerowane przez AI pomyje, dają napuszczać na siebie nawzajem algorytmom, pracowicie lajkują Kaczora lub Donalda i hejtują zwolenników tego drugiego, podczas gdy big techy spokojnie zarabiają coraz większą kasę dla Musków i Zuckerbergów. Sprytnie to sobie wymyślili.

Ciekawy tekst? Postaw kawę autorowi! Pamiętaj, że Listy do internetu powstają tylko dzięki wsparciu czytelników. Z serca dziękuję za każde wsparcie.

Jasna sprawa, oto kawa!

Pożółkłe listy

Już wcześniej zdarzało mi się notować na marginesach czytanych książek:

• o Homo digitalis pisałem, że jest słabe, choć potrzebne;

• po lekturze Krwawego kobaltu pytałem, skąd się biorą nasze baterie;

• czytając Przegrywa, zastanawiałem się, po co jest nam taki internet;

• natomiast nad internetem, którego wolałbym nie znać, zastanawiałem się, przeczytawszy Influenzę.

Internet wart kliknięcia

Rekonesans w sieci to biuletyn Kamila Śliwowskiego, który pisze o tym, co robią z nami technologie i internet, i choć obraz wyłaniający się z tych tekstów jest raczej niewesoły, to jednak da się u autora wyczuć nutkę optymizmu oraz nadziei. A to bardzo potrzebne.

Do przeczytania

Do dobrych kiosków i salonów prasowych oraz sprzedaży internetowej trafił numer 1/2026 poczytnego kwartalnika “CD-Action”, w którym, z okazji 20. rocznicy premiery Xboksa 360, opublikowałem rozważania o najlepszej konsoli Microsoftu (bo i Microsoftowi zdarza się przecież zrobić coś dobrego dla ludzkości).

Polecam tak swój tekst, jak i cały periodyk.

A następny list do internetu wyślę do subskrybentów już w najbliższy piątek. Tradycyjnie zalecam odbiór tekstów drogą e-mailową lub poprzez kanał RSS.

Pozdrawiam i do przeczytania ~~

Bartłomiej Kluska

Subscribe now

1. Czytelnicy, którzy pamiętają moje teksty z “CD-Action” czy z “Pixela”, proszą niekiedy w listach, bym znów napisał coś o historii gier wideo. Czasem piszę (w nowym “CD-Action” coś będzie!), ale nie ukrywam, że popadłem tu, podobnie jak znakomita większość moich kolegów po fachu, w pewną sztampę i rutynę. Słynni twórcy, największe tytuły, kultowe konsole, najlepsze studia deweloperskie, grzeczne wywiady z legendami, kolejne rocznice do odhaczenia artykułami, podejrzanie podobnymi do tych, które pisaliśmy przy okazji poprzednich rocznic… No nie ma co ściemniać: trochę się powtarzamy.

Na szczęście dla tych z Państwa, którzy chcieliby poczytać o historii elektronicznej rozrywki coś innego, mam rekomendację książkową. Otóż do sprzedaży właśnie trafiło polskie wydanie Gier, których nie było.

Autor, Frank Gasking, opowiada tam o grach, które z różnych względów nie dotarły do rąk graczy, co jest pomysłem szalenie świeżym, bo dotychczas w historii gamedevu dominowała narracja skupiona na sukcesach. Wybitni twórcy oraz ich wybitne dzieła znajdują chętnych kronikarzy (sam do takich należę), ale porażki, choć niekiedy przecież ciekawsze i bardziej pouczające, konsekwentnie przepadały w mrokach dziejów.

2. A przecież pamiętam, jak z wypiekami na twarzy czytałem prasowe zapowiedzi gry Tower of the World, którą w połowie lat 90. współtworzył pisarz-fantasta Wiktor Żwikiewicz, i która miała być połączeniem przygodówki, strategii oraz RPG, a w zasadzie – jak pisali podekscytowani dziennikarze – “symulatorem globu”. Czekałam więc, równie podekscytowany, na tę genialną produkcję i czekałem, ale się nie doczekałem. Gra nigdy nie została ukończona.

• Jej historię można poznać w świetnym filmie na kanale Retro Stories. Polecam!

3. Takich gier jest wiele. Po niektórych zostały tylko wspomnienia, szkice w notesach i pojedyncze screenshoty, po innych fragmenty kodu lub nawet wersje demonstracyjne, zaś Gasking wykonał porządną dziennikarską robotę, docierając do archiwalnych materiałów i rozmawiając z autorami, a to, czego się dowiedział, ubrał w formę encyklopedycznych notek (już dobrze) oraz (jeszcze lepiej!) dłuższych artykułów.

I są to kapitalne historie. Np. o kontynuacji kultowych The Lords of Midnight, prace nad którą przerwała śmierć twórcy, Mike’a Singletona. Albo o SimMars, potencjalnym kosmicznym następcy SimCity, z którego jednak producent zrezygnował, by skupić wszystkie siły na The Sims. Albo o Sex ‘n’ Drugs ‘n’ Rock ‘n’ Roll – nieukończonej niegrzecznej grze Sensible Software – czy nieudanym, z powodu niepowodzenia finansowej zbiórki, powrocie jajowatego Dizzy’ego… Cała książka to 700 stron takich opowieści z dziejów gamedevu – marzeń i planów, które nie doszły do skutku ze względu na przerost ambicji, problemy finansowe albo po prostu zwyczajnego pecha. Świetnie, że ktoś to uwiecznił.

4. Pomysł wart jest kontynuacji nie tylko w kontekście gamedevu. Równie znakomite są przecież historie filmów, które się nie wydarzyły. Tu nasuwają się np. Leningrad Sergio Leone, Ronnie Rocket Davida Lyncha albo Napoleon Stanleya Kubricka (o tym jest książka, lecz trudno dostępna). Dokumenty Diuna Jodorowskiego czy Ucieczka na Srebrny Glob pokazują, jaki potencjał tkwi w takich tematach, ale to wciąż rejony słabo rozpoznane badawczo. Podobnie jak choćby niedoszłe albumy muzyczne (Czarny album Prince’a) czy książki…

Dobrze się stało, że piórem Gaskinga to akurat gry wideo, w dotychczasowej krytyce i publicystyce względem reszty popkultury dość epigońskie, stają się pionierem tego typu dociekań.

5. Książka przeciera również szlaki w kontekście lokalnym, bo wydawca wzbogacił polską edycję o zestawienie rodzimych gier, których nie było. To dodatek miły, ale zdecydowanie zbyt pobieżny i skrótowy. My również mamy wiele historii (jak choćby w przypadku Projekt 8 11 bit studios) zasługujących na więcej niż te trzy pospieszne akapity, jakimi wieńczył swoje prace autor tego suplementu (o tym, że działał w pośpiechu, świadczy też poważna omyłka w datowaniu amigowej Husarii na rok 1994, bo prace nad tym tytułem rozpoczęły się co najmniej pięć lat później). Trochę szkoda, że tego potencjału nie wyzyskano, ale daje to przestrzeń dla osób, które bardziej dociekliwie chciałyby zgłębić temat gier i innych dzieł kultury, których nie było.

A mam nadzieję, że wielu dziennikarzy i badaczy ruszy śladem Gaskinga. W każdym razie powinno tak się stać.

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się, fundując autorowi kawę. Pamiętaj, że listy do internetu powstają nocami, gdy napiszę już wszystko, co piszę dla pieniędzy, więc bez kawy nie dam rady!

Jasna sprawa, oto kawa!

(A tekst niniejszy jest wyrazem wdzięczności dla tych z moich mecenasów, którzy domagali się powrotu tematyki growej w newsletterze. Proszę uprzejmie.)

Lektura uzupełniająca

W paczce od wydawnictwa Gamebook, któremu w tym miejscu dziękuję za udostępnienie egzemplarzy recenzenckich, znalazłem także album I’m Too Young To Die. Jest to trzykilogramowa cegła poświęcona strzelankom FPP z lat 1992-2002, o niewątpliwie wielkiej wartości historycznej, ale istotna również dla zrozumienia tego, co dziś dzieje się w gamedevie i skąd wzięła się osobliwa popularność tzw. boomer shooterów.

Wzmiankowana publikacja próbuje łączyć walory książek do oglądania (tzw. coffee table books) i do czytania. Jest więc ładna, bogato ilustrowana, w nietypowym formacie i z poziomym, inspirowanym dawnymi albumami fotograficznymi układem, lecz zawiera też dużo tekstu, w tym choćby unikatowe wywiady z twórcami. Ponad 400 stron, ponad 200 gier, fakty, ciekawostki, zapomniane perełki… Ogólnie: kopalnia wiedzy!

Wprawdzie niekiedy autor popada w nadmierną encyklopedyczność, ale ponieważ całość złożono czcionką o stałej szerokości, do tego dość paskudnie spolszczoną, i tak nie da się przeczytać zbyt wiele za jednym posiedzeniem. Poza tym – już tradycyjnie dla tego wydawcy – jest mały suplement o polskich FPS-ach (niestety z błędem: Operation Blood ukazała się nie na Amidze, ale na Atari XL/XE).

Autor właśnie napisał ciąg dalszy (Hurt Me Plenty), więc jeśli część pierwsza dobrze sprzeda się w Polsce, pewnie ta druga również doczeka się naszego wydania. Dobrze by było. Tym bardziej zalecam zakup.

Z pożółkłych listów

O innych ciekawych i oryginalnych książkach o grach pisałem m.in. tutaj (Zagrajmy jeszcze raz i Księga cRPG) oraz tutaj (Niech żyje Mortal Kombat. Runda 1).

A następny list do internetu wyślę tradycyjnie już w najbliższy piątek. Zalecam subskrypcję e-mailową, która jest bezpłatna i zawsze można z niej zrezygnować.

Pozdrawiam i do przeczytania ~~

Bartłomiej Kluska

1. Spacerując po pustyni, chciałem sprawdzić, czy umiem się jeszcze nudzić. Brak internetu, telefonu, nawet prądu, no i piach po horyzont – idealne warunki na taki eksperyment.

Początkowo, gdy chodziłem po wydmach i skałach albo miałem inne konkretne zadania, związane np. z rozbijaniem obozu, posiłkami itp., było ok, ale gdy tylko pojawiał się czas wolny, także od razu próbowałem zająć umysł czymś konkretnym. Skrobałem w notesie szkic tego listu, czytałem książkę, planowałem dalszą trasę albo tworzyłem zestawienia rzeczy do zrobienia po powrocie…

Dopiero po kilku dniach przyszło opamiętanie. Spokój. Przesypywanie piasku między palcami. Patrzenie na słońce przesuwające nad linią horyzontu. Czekanie, aż w czajniku zagotuje się woda na herbatę. Albo po prostu nic.

Moim zdaniem w świecie pełnym czegoś takie nic to już jest coś bardzo wartościowego.

Ale oczywiście potem wróciłem do domu i do ciągłego robienia różnych rzeczy. Patrzenia w ekrany, stukania w klawisze. Trochę tęsknię.

2. A przecież moje najczęściej powracające wspomnienie z dzieciństwa to uczucie nudy, zazwyczaj związane ze stanem oczekiwania na coś. Niekiedy po prostu na cokolwiek.

Nie tak znowu odległa rzeczywistość lat 80. dostarczała raczej niewielu bodźców i możliwości zajęcia głowy. Dwa kanały telewizji (gdzie oferta programowa dla najmłodszych i tak ograniczała się do 10-minutowej dobranocki). “Świat Młodych” trzy razy w tygodniu. Trzepak na podwórku udający bramkę. Wciąż te same komiksy z Tytusem i Kleksem. Konieczność stania razem z mamą w sklepowych kolejkach po podstawowe artykuły spożywcze i AGD.

Nawet gdy w domu pojawił się komputer, to też musiałem czekać co najmniej kwadrans na to, aż wgra się gra (a ponieważ magnetofon do Atari był raczej zawodny, czas ten przeważnie się wydłużał).

3. Później liczba bodźców i atrakcji wzrastała błyskawicznie: Telegazeta (gdzie też czekało się kilkadziesiąt sekund na zmianę “strony”), kasety VHS, dodatkowe kanały telewizji, wreszcie internet… Nuda stała się towarem rzadkim, a gdy upowszechniły się smartfony i tablety, zniknęły ostatnie, już ściśle związane z miejscem przebywania, tejże nudy bastiony.

Kiedyś, jadąc autobusem, po prostu patrzyłem przez okno i czekałem, aż autobus dojedzie do celu. Dziś mogę spędzić ten czas na wiele sposobów, np. oglądając serial lub scrollując social media.

W podróży, w kolejce do kasy, nawet w toalecie. Przestrzeń na nudę to zaledwie kilka sekund, nim sięgniemy do kieszeni po smartfon.

Towarzyszy nam nie tyle możliwość, co wręcz potrzeba bycia stale zajętym: podcasty w trakcie treningu i podczas gotowania, gry wideo w tramwaju, brzęczące cały czas powiadomienia…

A nawet jeśli już mamy okazję w spokoju pobyć chwilę sami ze sobą, zamieniamy to w praktyki mindfulness (najlepiej z odpowiednią apką tle).

4. A przecież to właśnie dzięki nudzie mózg odpoczywa, uwaga się regeneruje, a my dostajemy możliwość uporządkowania myśli. Są badania, że świadoma nuda może zwiększyć kreatywność, ale i bez badań czujemy, że dobre pomysły (np. na książkę) przychodzą nam raczej podczas spaceru po łące, a nie w trakcie scrollowania Twittera.

Powyższe rozważania szczególnie istotne wydają się w kontekście dzieci – wszak dzisiejsza młodzież jest do nudy całkowicie nienawykła. Co z tego wyniknie, gdy te dzieciaki dorosną, zobaczymy. Ale czy potrafiliby się jeszcze ponudzić i ci starsi, którzy powinni pamiętać czasy z nudą?

Można by więc znów spróbować, np. po prostu poleżeć na łóżku bez smartfona i słuchawek, lecz nie sądzę, by ten postulat znalazł wielu entuzjastów. W świecie, w którym wszyscy – serwisy streamingowe, social media, producenci gier… – chcą naszej uwagi, czasem najtrudniej zachować ją dla siebie.

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się kawą. Pamiętaj, że jedynymi mecenasami Listów do internetu są ich czytelnicy, a teksty te tworzę nocami, gdy napiszę już wszystko, co piszę dla pieniędzy, więc bez kawy nie dam rady.

Jasna sprawa, oto kawa!

Korzystając z okazji, serdecznie dziękuję moim jesiennym mecenasom: Adam, Andrzej, Dariusz, Emilian, Grzegorz, Hubert, Jacek, Jan, Jerzy, Krzysztof, Łukasz, Maciej, Marcin, Marek, Mateusz, Michał, Piotr, Przemysław, Tomasz, Zuzanna oraz osoby, które ukrywają swoją tożsamość pod pseudonimami – bez Państwa wsparcia ten projekt by się nie wydarzył!

Z pożółkłych listów

Moja poprzednia podróż zaowocowała tekstem Zapiski z trybu offline.

Do przeczytania

W dobrych kioskach i salonach prasowych oraz w sprzedaży internetowej właśnie pojawił się 9. numer półrocznika “Retro” afiliowanego przy magazynie “CD-Action”. Zachęcam do lektury całości, a w szczególności tekstu, który napisałem ja, a który poświęciłem czasom internetu wdzwanianego przez numer 0202122. Choć technologicznie niedomagał, to był dobry internet i bardzo za nim tęsknię. Więcej w artykule.

Warto docenić także znakomitą okładkę ww. periodyku.

Internet wart kliknięcia

W blogu hum/dev Marcin Wilkowski pisze o technologiach z perspektywy humanisty, a jest to w wykonaniu autora perspektywa krytyczna i zdroworozsądkowa, pozbawiona ekscytacji oraz niepodatna na marketingowe brednie. I dobrze się to czyta, więc polecam kliknięcie w link jako odtrutkę na social media oraz zalewające internet artykuły wygenerowane Chatem GPT.

A następny list do internetu wyślę do Państwa już w najbliższy piątek. Tradycyjnie zachęcam do subskrypcji e-mailowej lub poprzez kanał RSS oraz wspierania mojego funduszu kawowego.

1. W przypisach książki Karoliny Opolskiej Teoria spisku czyli prawdziwa historia świata (wydawnictwo Harde) czujni czytelnicy dopatrzyli się licznych odniesień do tekstów, które nie istnieją.

• Więcej o tej sprawie można przeczytać w analizie stowarzyszenia Demagog.

Autorka i wydawca publikują kolejne oświadczenia, w których piszą np. o “błędzie technicznym”, ale sprawa jest nie do obrony. Ktoś podał w przypisie wymyślone książki (m.in. Historię cywilizacji słowiańskiej Witolda Kuli) i być może zrobił to człowiek (sama Opolska? nadgorliwy redaktor?), lecz to bardzo mało prawdopodobne. Ludzie wprawdzie się mylą, ale popełniają innego rodzaju błędy, np. robiąc literówki w nazwiskach czy przekręcając rok wydania publikacji. A wymyślanie nieistniejących, choć brzmiących wiarygodnie tytułów to raczej domena mającego skłonność do “halucynacji” Chata GPT.

2. Najśmieszniejsze w całej sprawie jest dla mnie to, że w książce Opolskiej przypisów mogłoby w ogóle nie być!

Przypisy to wymóg rozpraw naukowych, do tego żmudny i będący owocem mrówczej wręcz pracy, ale męczą się z nimi badacze – od magistrantów i doktorantów po sędziwych profesorów. Przy czym co bardziej biegli komputerowo naukowcy od lat wykorzystują różne aplikacje do zarządzania bibliografią, które pozwalają proces ten nieco zautomatyzować i np. hurtem przerobić przypisy na styl oksfordzki, jeśli takiego akurat wymaga wydawnictwo.

Ale Teoria spisku to nie jest rozprawa naukowa, wydrukowana przez wydawnictwo uniwersyteckie, lecz książka publicystyczna (sama Opolska też przedstawia się jako dziennikarka). Publicystyka zaś nie wymaga podpierania się przypisami.

Po co więc autorce przypisy w książce publicystycznej? Myślę, że po to, by dodać sobie naukowej powagi i akademickiego prestiżu oraz wzmocnić własne rozważania głosem autorytetów. By poudawać, że dziennikarskie pisanie jest czymś więcej niż dziennikarskim pisaniem (jakby publicystyka była czymś niewystarczającym i gorszym).

No i wyszło, jak wyszło.

3. A warto podkreślić, że przypisy nie są po to, by podbudowywać ego autora, ale po to, by czytelnik mógł pogłębić swoją wiedzę, a inni badacze w przyszłości łatwiej podążyli naukowym tropem poprzednika, w konsekwencji rozwijając jego myśl i podnosząc stan nauki na świecie.

Tu – w wyniku czyjegoś intelektualnego lenistwa – czytelnicy i badacze trafią co najwyżej na nieistniejącą książkę Witolda Kuli i liczne równie fałszywe drogowskazy.

4. Dlaczego piszę o lenistwie? Otóż stowarzyszenie Demagog, poza licznymi innymi uchybieniami, odszukało w pracy Karoliny Opolskiej także przypis zawierający frazę “?utm_source=chatgpt.com”, dość jednoznacznie wskazującą, kto wygenerował ten link.

• Tydzień temu wspominałem, że trzy przygotowane w ten sam sposób przypisy znalazłem w książce Wojtka Kardysia Homo digitalis.

Ciekawostka: bystry autor, chcący ukryć fakt chodzenia na skróty, frazę taką może z przypisu usunąć, a odnośnik i tak pozostanie prawidłowy. Autor nieco bardziej leniwy może poprosić o takie operacje na przypisach edytor tekstu lub nawet narzędzia AI.

Dopiero autor leniwy tak bardzo, że nawet nie czyta własnego tekstu, błąd tego rodzaju przepuści.

• Na marginesie: Marcin Wilkowski na blogu hum/dev dowodzi, że takich leniuszków da się znaleźć również w środowiskach naukowych!

5. Oczywiście zarzuty można by kierować także pod adresem redaktorów i wydawców, lecz wtedy musielibyśmy te rozważania poszerzyć o ogólną sytuację na rynku książki (cięcie kosztów, pośpiech, przedkładanie walorów promocyjnych nad jakość itp.).

Ale nikogo nie usprawiedliwiam. Jeśli ktoś wydaje prace jakichś celebrytów, ekspertów z internetu czy innych youtuberów i myśli, że pisania takich ludzi nie trzeba dokładnie sprawdzać, to sam jest sobie winien.

6. Rada dla tego typu autorów: książka to nie jest podcast, konferencyjna prezentacja albo rolka na Instagrama, i wymaga innych kompetencji. Nie każdy, kto jest dobry w YouTube’a, podoła dłuższej wypowiedzi pisemnej. Jeśli nie umiesz albo musisz wspomagać się AI, to po prostu nie pisz.

A jeśli już musisz napisać, niech pomoże ci researcher lub ghostwriter albo przynajmniej jakiś głodujący doktorant czy habilitant sprawdzi przypisy (to nie są drogie usługi, a ty się nie skompromitujesz). No i dogadaj się z dobrym wydawcą, który uczciwie płaci zaangażowanym w swoją pracę redaktorom.

Oczywiście z powyższych rad nikt nie skorzysta, dlatego jeszcze jedną sugestię kieruję do czytelników: nie kupujcie książek youtuberów i innych influencerów. Pomyślcie, że jeśli – sami lub z pomocą Chata GPT – wypisują takie bzdury w przypisach, to prawdopodobnie w tekście głównym nie jest lepiej!

Przydatny tekst? Wesprzyj autora kawą!

Pamiętaj, że Listy do internetu – co tydzień udostępniane za darmo wszystkim chętnym – powstają tylko dzięki finansowemu zaangażowaniu czytelników.

Z góry dziękuję za każdą pomoc.

Jasna sprawa, oto kawa!

Ilustracja została wygenerowana przez AI, bo nie umiem rysować, ale z tekstami idzie mi lepiej, więc ten, podobnie jak wszystkie inne mojego autorstwa, powstał bez pomocy tego typu narzędzi.

A następny newsletter subskrybenci otrzymają już w najbliższy piątek.

1. Pamiętam początki internetu w Polsce, gdy wyobrażaliśmy sobie, że będzie to powszechnie dostępne źródło wiedzy (przedwcześnie zmarły dziennikarz Marek Car rozwijał przecież skrót WWW jako “Wszechnica Wiedzy Wszelakiej”) i narzędzie międzyludzkiej komunikacji. Nie minęło wiele czasu i zamiast komunikacji mamy wywoływane przez internet poczucie osamotnienia, a zamiast wiedzy – zgłupienie i fake newsy.

A poza tym m.in. uzależnienie od scrollowania social mediów, cyberprzestępstwa, patostreamy, FOMO, hejt, inceli, slopy AI, pornografię i wiele innych przykrych zjawisk internetowych, o których w głośnej książce Homo digitalis. Jak internet pożera nasze życie? pisze Wojtek Kardyś.

2. Interesująca jest tu już osoba autora, który przecież od lat dobrze żyje z internetu, digital marketingu, influencingu i social mediów, czyli tego, przed czym przestrzega w książce. Produkuje swój content może mądrzej niż znaczna część tej branży, ale jednak gdybyśmy wszyscy posłuchali jego rad, przestali scrollować i lajkować, zapewne człowiek zostałby bez pracy.

Być może dlatego Kardyś, piętnując np. algorytmy mediów społecznościowych, zatrzymuje się w pół drogi, nie wskazuje palcem winnych tego stanu rzeczy (czyli korporacji technologicznych, które w imię zysku projektują takie uzależniające systemy), nie postuluje rozwiązań systemowych (np. w prawodawstwie unijnym). Zrzuca natomiast walkę z tak potężnym przeciwnikiem na barki użytkowników końcowych, zalecając “cyfrowy detoks”, “spacer bez telefonu” czy robienie sobie “przerw od ekranów”.

Są to wszystko sugestie niewątpliwie słuszne, ale obawiam się, że dla prawdziwie uzależnionych mogą być mało pomocne.

3. A książka jest niestety jeszcze gorsza niż takie porady. Kolejne jej rozdziały wydają się generowane według podobnego szablonu.

Kilka zaczerpniętych z internetu historii z życia (dziennikarka po kliknięciu w reklamę oszustów straciła 160 tys. zł i konto na Facebooku). Następnie – żeby rozprawa wyglądała poważniej – kilka stron statystyk (“co trzeci nastolatek chciałby upodobnić się do influencera, którego konto śledzi”). Potem kilka wniosków i odautorskich refleksji (“Hejt ma bardzo negatywny wpływ na zdrowie psychiczne, fizyczne i relacje z rówieśnikami” albo “Nie potrzebujesz już doktoratu z fizyki. Wystarczy wrzucić filmik, jak szczekasz na ludzi w galerii handlowej”). Wreszcie – porady, jak przeżyć w sieci (“Nigdy nie klikaj w linki z podejrzanych maili”) lub ogólne postulaty (“Najważniejszym orężem w walce z patostreamingiem pozostaje edukacja”).

Czasem rozważania te wieńczy jeszcze głębsza myśl, np. “Social media obiecują połączenie, ale dają tylko iluzję bliskości. Zamiast rozmowy – reakcje. Zamiast przyjaciół – followersi. Zamiast obecności – powiadomienia”.

A potem przychodzi kolejny rozdział i kolejna internetowa patologia do napiętnowania.

4. Znaczące: Homo digitalis, choć jako praca popularnonaukowa nie musi, zawiera liczne przypisy (prawdopodobnie po to, by dodały dziełu powagi). Jednak wszystkie takie odniesienia, poza jednym przywołanym chyba dla ozdoby Nexusem Harari’ego, prowadzą do… stron WWW. Co gorsza, bardzo rzadko do raportów czy akademickich treści, częściej do artykułów z serwisów takich jak Jastrząb Post czy Pudelek.

Można zatem bez większego ryzyka zaryzykować tezę, że Kardyś, pracując nad swoją książką, nie czytał żadnych innych. A szkoda, bo tematy, które porusza, doczekały się już bogatej literatury przedmiotu. Mógł więc autor wykorzystać własną popularność, by spopularyzować opinie profesjonalistów bez zasięgów, ale to wymagałoby czasochłonnej lektury wielu opasłych tomów. Zamiast tego wolał iść na skróty, posiłkując się… chatem GPT.

5. Naturalnie nie twierdzę, że Kardyś spisywał z AI, ale z ciekawości sprawdziłem kilka części poradnikowych Homo digitalis, np. jak weryfikować fake newsy, i ChatGPT w wielu punktach powielał porady z książki. Nie były to zresztą jakieś szczególnie odkrywcze wskazówki (“sprawdź źródło”), może więc po prostu i Chat, i autor korzystali z tych samych tekstów, ale nawet jeśli człowiek samodzielnie napisał rzeczy, które w bardzo podobnej jakości potrafiła wygenerować AI, trudno uznać to za atut wydawnictwa.

Natomiast w kilku przypadkach w adresach URL podawanych w przypisach znalazłem frazę “utm_source=chatgpt.com”, co jest jednoznacznym dowodem, że ChatGPT był konsultantem Homo digitalis!

Oczywiście w rozdziale o AI Kardyś przestrzega przed generowaniem tekstów za pomocą AI: “Kiedy przestajemy używać mózgu do tak prostej czynności jak pisanie – przestrzega – rozleniwiamy go, co może mieć fatalne skutki na przyszłość”.

6. Ponarzekałem, ale tak naprawdę myślę, że Homo digitalis to książka bardzo potrzebna. Sięgają po nią, jak sądzę, ludzie, którym niekoniecznie przeszkadzać będą koślawy styl i porady z chata AI. Ludzie, którzy spędzają więcej czasu w internecie niż przy książkach.

A skoro zdecydowali się przerwać smyranie po ekraniku smartfona i sięgnąć po plik zadrukowanych kartek, to znaczy że są tym całym internetem zmęczeni i szukają recept, jak swoje życie – zarówno to offline, jak i online – poprawić. Jeśli znajdą je u Kardysia, to świetnie. Może potem wykorzystają zalecany przez autora cyfrowy detoks, by pokopać w temacie głębiej i poczytać inne książki.

Autor podaje, że jego dzieło sprzedaje się bardzo dobrze.

Wartościowy tekst? Możesz odwdzięczyć się, fundując autorowi kawę. Pamiętaj, że Listy do internetu powstają tylko dzięki wsparciu społeczności czytelników. Z góry dziękuję za każde wsparcie.

Jasna sprawa, oto kawa!

Pożółkłe listy

Już wcześniej zdarzało mi się notować na marginesach czytanych książek:

• po lekturze Krwawego kobaltu pytałem, skąd się biorą nasze baterie;

• czytając Przegrywa, zastanawiałem się, po co jest nam taki internet;

• natomiast nad internetem, którego wolałbym nie znać, zastanawiałem się, przeczytawszy Influenzę.

A następny list do internetu wyślę już w najbliższy piątek.

Pozdrawiam i do przeczytania ~~

Bartłomiej Kluska

1. Gdy trzy lata temu kończył swoją działalność magazyn “Pixel”, w którym pisałem o grach wideo i popkulturze, wydawało mi się, że o powyższych tematach będę pisał także w newsletterze.

Początkowo rzeczywiście tak było, ale z czasem Listy do internetu, razem z moimi zainteresowaniami, popłynęły w zupełnie innych kierunkach.

• Nowym czytelnikom pewne rozeznanie w zawartości newslettera mogą dać autorskie wybory najlepszych tekstów: z pierwszego oraz drugiego roku pisania listów.

2. Nie da się ukryć: obecnie głównie narzekam. Na internet, smartfony i kapitalizm, ale przede wszystkim chyba jednak na postępujące zgłupienie ludzkości. Wieszczę rychły upadek cywilizacji i wspominam dawne czasy, nie zawsze dobre, ale zazwyczaj i tak lepsze niż te obecne.

Przy czym – takie było od początku założenie tego pisania – nie poruszam tematów politycznych i podobnych. Nic tu zatem nie ma o wojnie w Ukrainie, nie komentuję wyborów prezydenckich, nie piszę o ludobójstwie w Gazie dokonywanym przy aprobacie tzw. cywilizowanego świata itp. Może powinienem – zwłaszcza ten ostatni temat ostatnio nie daje mi spać po nocach – ale są w tych sprawach lepsi ode mnie publicyści, a ich teksty też, jak się zdaje, mają niewielki lub zgoła żaden wpływ na otaczającą nas, coraz bardziej ponurą rzeczywistość.

3. Wszystko to wiedzie mnie ku niewesołej konstatacji, że poruszam w listach tematy, które jeszcze parę lat temu byłyby zapewne ważne (np. jak odejść ze szkodliwych mediów społecznościowych czy zrezygnować ze smartfona), ale dzisiaj – w kontekście choćby nieuchronnej katastrofy klimatycznej czy dość prawdopodobnego globalnego konfliktu zbrojnego – są to raczej błahe i mało istotne zapchajdziury.

Ale najwyraźniej ktoś to moje pisanie uznaje za istotne i potrzebne (a przynajmniej za ciekawe i skłaniające do refleksji), bo czyta mnie regularnie już ponad 500 osób. I fajnie, obiecuję, że będę dla Państwa pisał nadal. Ten list ma numer 126.

A jeśli chcieliby Państwo mi się, np. z okazji rocznicy, jakoś odwdzięczyć – przypominam o moim funduszu kawowym. Za nawet najskromniejsze wpłaty serdecznie dziękuję!

Proszę, oto rocznicowa kawa!

4. Z myślą o czytelnikach nowych oraz tych starych, lecz obdarzonych słabszą pamięcią, przygotowałem natomiast krótki wybór najlepszych, według mnie, Listów do internetu z minionego roku:

• Dlaczego internet zrobił z nas analfabetów, czyli esej o tym, jak wywodząca się z tekstu technologia sprawiła, że praktycznie przestaliśmy czytać i pisać.

• Czy warto pisać newsletter (TL;DR: finansowo niekoniecznie, ale są inne zalety).

• Reportaż, którego nie napisałem, czyli wspomnienie z młodzieńczej emigracji zarobkowej na Cyprze.

• Jak naprawić internet? (spoiler: całego się nie da, ale można usprawnić swój jego kawałek, używając czytnika RSS).

• Stówka za stronę i Chętnie się spotkam, czyli smutny dyptyk finansowy (plus bonusowo rozważania o poczuciu misji).

• Skąd brać czytelników? – choć w tekście od razu przyznaję się, że nie wiem, to do dziś najpopularniejszy artykuł w całej historii newslettera!

• Raczej Mad Max niż Star Trek, w którym zauważam, że nawet pisarze science-fiction nie chcą już pisać optymistycznych scenariuszy przyszłości.

• Zapiski z trybu offline, w których udowadniam sam sobie, że potrafię napisać ciekawy tekst w notesie i bez dostępu do internetu.

• Czas nieuwagi, w którym sprawdzam, ile osób jest w stanie przeczytać taki artykuł do końca.

• Jak odejść z Facebooka – co zdecydowanie polecam wszystkim.

Przypominam też, że kompletne archiwa newslettera są tutaj, a mój fundusz kawowy – tutaj (jeszcze raz proszę o wpłaty).

Osobom chętnym, by otrzymywać kolejne Listy do internetu prosto na skrzynkę poczty elektronicznej, polecam subskrypcję za pośrednictwem okienka poniżej.

Pozdrawiam i do przeczytania ~~

Bartłomiej Kluska

1. Poczytny pisarz i publicysta Michał R. Wiśniewski przestał udzielać się w mediach społecznościowych. Ponieważ wcześniej udzielał się chętnie i często, czytelników zaniepokoiło to do tego stopnia (może autor zachorował?), że wzmiankowany udzielił wywiadu na blogu Wojciecha Orlińskiego, w którym wyjaśnił, że pisze nadal, ale książkę i komentarze dla prasy, a na Facebooku zrobiło się niemiło, więc tu przestał komentować i tylko podgląda.

2. To wywiad trochę nieudany, bo Orliński uparcie próbuje kierować rozmowę w kierunku uzależnienia od social mediów, a Wiśniewski zarzeka się, że wcale uzależniony nie był i nie jest, a rzucił tę aktywność, bo mu się zwyczajnie znudziła.

Orliński to ciekawy przypadek, bo sam do mediów społecznościowych trafił stosunkowo późno i – jak wtedy twierdził – głównie po to, by wspierać promocyjnie nową książkę. Zastrzegał też, że rzeczy ważne pisze do prasy, te nieco mniej ważne na bloga, a na Facebooka wrzuca dopiero takie odpadki, które nie nadają się do wyżej opisanych kategorii. Szybko jednak stał się i do dziś pozostaje bardzo aktywnym facebookowym komentatorem, można więc podejrzewać, że pytania o uzależnienie, “uwolnienie z nałogu”, “odstawienie metodą silnej woli” itp. miałyby pomóc głównie jemu.

Jeśli tak było, nie pomogły. Wiśniewski pozostaje w swej socialmediowej abstynencji konsekwentny, a Orliński nadal regularnie postuje na Facebooku (i na Bluesky też).

3. Fala odejść z mediów społecznościowych jest jednak odczuwalna, a czasem zniknięcie poprzedzają pożegnalne posty – manifesty, w których autorzy piszą np. o znużeniu, zniechęceniu czy wręcz problemach psychicznych związanych z korzystaniem z tych platform. Niestety, o skali problemu świadczy fakt, że odchodzący często szukają zamienników, czyli “dobrych” mediów społecznościowych, które wolne będą od mankamentów np. Facebooka.

• W tekście Po co wam nowy Twitter? pytałem o to zjawisko przy okazji migracji ludzi na platformę Bluesky.

Nie przychodzi im do głowy, że można fajnie funkcjonować w internecie bez żadnego Facebooka, Twittera, Instagrama itp.

4. Inny istotny argument przewijający się w tekstach pożegnalnych, to fakt, że Facebook i jemu podobne platformy przestały spełniać swoje podstawowe funkcje, czyli: (a) treści, które tworzę, coraz rzadziej wyświetlają się osobom, które chcą te treści obserwować; (b) treści, które chcę obserwować ja (np. posty znajomych czy ulubionych artystów), nie są wyświetlane mi.

Jest to konstatacja niewątpliwie słuszna, a problem będzie się nasilał, ci zaś, którzy pozostają np. na Facebooku i chcą na nim działać nadal, będą zmuszani do godzenia się z wyrokami kapryśnego algorytmu (tzw. cięcie zasięgów) oraz prowadzeniem upokarzających gier typu zdjęcie dla atencji lub link w komentarzu.

5. Wiele osób twierdzi przy tym, że bez Facebooka nie da się dotrzeć do swoich internetowych znajomych, fanów i klientów (i nie chcą dostrzec, że na Facebooku też staje się to coraz trudniejsze).

Osobiście myślę, że do tego celu w zupełności powinny wystarczyć blog i/lub newsletter. Przecież każdy mój znajomy i czytelnik ma niezbędne narzędzia, by odbierać takie komunikaty, tj. przeglądarkę WWW oraz skrzynkę poczty elektronicznej. Jeśli chce dowiedzieć się, co u mnie słychać, bez trudu odwiedzi moją stronę internetową lub odbierze e-mail. Jeśli może utrzymywać kontakt ze mną tylko przez Facebooka (Twittera, Instagrama…), znaczy to, że nie jest znajomym i czytelnikiem moim, lecz tej właśnie platformy. I tyle.

6. Nieco na marginesie: wielu autorów, np. pisarzy, rysowników czy publicystów, czuje się w obowiązku, by informować swoich odbiorców o własnych działaniach (nowy artykuł, spotkanie z publicznością…), przez ogłoszenia w możliwie wielu kanałach jednocześnie, by ktoś, kto korzysta np. z Instagrama, a nie korzysta z Twittera, nie przegapił tej wiadomości.

Oczywiście, jak wspomniałem, algorytmy platform społecznościowych działają dziś tak, że nie ma żadnej pewności, że ich obserwujący dostaną tę informację. A gdyby subskrybowali newsletter lub bloga w czytniku RSS – dostaliby na 100%. Niemniej autorzy zazwyczaj bardzo starannie obrabiają swoje socialmediowe poletka, dostarczając przy tym darmowego contentu Zuckerbergom i Muskom. Nawet jeśli część czynności da się zautomatyzować lub załatwić metodą kopiuj/wklej, zabiera to sporo czasu i jest dodatkową pracą, za którą nikt nie płaci, a która wydaje się dziś oczywista.

Zapytałem Michała R. Wiśniewskiego, czy nie boi się, że zniknięcie z mediów społecznościowych negatywnie wpłynie na promocję jego nowej książki. “O promocję mojej książki niech martwi się mój wydawca. Zatrudnia przecież ludzi, którzy dostają za to pensję” – odpowiedział.

Niby oczywista sprawa, ale warto tę myśl zapamiętać. Dla wszystkich, a zwłaszcza dla czytelników i słuchaczy, byłoby przecież lepiej, gdyby te osoby autorskie, które mają za sobą wydawców czy wytwórnie, zamiast robić ich robotę, tj. udzielać się promocyjnie w mediach społecznościowych, robiły robotę swoją, czyli pisały książki, rysowały komiksy, nagrywały płyty itd.

7. Temat na osobne rozważania to autorzy i autorki, u których występuje nieodparta potrzeba komentowania w social mediach wszystkiego, od konkursu pianistycznego po wybory prezydenckie. Osoby takie angażują się w wielogodzinne polemiki, przepychanki i inby, pajacują, robiąc sobie zdjęcia w windach itp. Po co tak czynią, mogę się tylko domyślać, aczkolwiek jeśli poważna pisarka hurtowo publikuje selfie z dziubkiem na Instagramie, trudno chyba takie działania uzasadniać promocja swojej twórczości literackiej.

Ta ostatnia zresztą zawsze na takich socialmediowych wygłupach cierpi i jest po prostu rozmienianiem talentu na drobne. Ile ciekawszych i bardziej wartościowych tekstów mógłby napisać wspomniany w wywiadzie przez MRW Jacek Dehnel, gdyby nie trwonił czasu na facebookowe polemiki z Marcinem Matczakiem? Zwłaszcza że jedynym, który cokolwiek na nich zyskuje, jest Mark Zuckerberg.

8. Osobiście zniknąłem z Facebooka ponad pół roku temu, choć konta nie skasowałem. Mam tam archiwum moich działań z kilku ładnych lat, ponadto na platformie tej wciąż działa grupa osób szukających zaginionych zwierząt z mojego miasta, którą wspieram, wreszcie: nadal przez Messengera piszą do mnie ludzie, którzy chcą mi dać za pracę jakieś pieniądze (ale gdyby zachowywali się jak dorośli, napisaliby raczej e-maila). Natomiast nic już tam nie publikuję i nie opublikuję.

• W notce Czy trzy miliardy ludzi mogą się mylić? pisałem więcej o moich prywatnych porachunkach z Facebookiem.

Przed odejściem zostawiłem na swoim profilu liczne odnośniki do newslettera. Oczywiście algorytm ucina zasięgi postom z linkami, ale myślę sobie, że jeśli ktoś z moich facebookowych znajomych zaniepokoi się, że kiedyś tu pisał taki Bartek, a teraz nie pisze, to wejdzie bezpośrednio na mój profil i stamtąd trafi prosto na Substacka. Albo – ciekawe, czy ktoś z facebookowiczów jeszcze tak robi? – zapyta o mnie wyszukiwarkę Google i też się tu wklika.

Może jestem naiwny, ale zależy mi na internetowych znajomych, którzy są zdolni do podjęcia takiego wysiłku.

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się kawą. Pamiętaj, że jedynymi mecenasami Listów do internetu są ich czytelnicy, a teksty te tworzę nocami, gdy napiszę już wszystko, co piszę dla pieniędzy, więc bez kawy nie dam rady.

Jasna sprawa, oto kawa!

A następny newsletter wyślę już w najbliższy piątek. Jeśli nie chcesz go przegapić, zostaw adres e-mail w okienku poniżej.

Pozdrawiam i bądźmy w kontakcie!

1. Blog hum/dev opisuje zjawisko slopów historycznych: hurtowo generowanych przez AI filmików o przeszłości, które na YouTubie lada moment będzie oglądać więcej osób niż ogląda analogiczne treści tworzone przez ludzi (np. u nas za chwilę kanały takie przebiją popularnością nagrania Muzeum Historii Polski).

Slopy potwierdzają to, co napisałem w tekście AI zabrała mi pracę: nie licząc (pomijalnej w komercyjnej skali) garstki ekscentryków, ludziom jest wszystko jedno, czy konsumują content stworzony przez człowieka czy wygenerowany przez maszynę.

Na razie dotyczy to śmieciowych materiałów z social mediów i filmików na YouTubie, ale już wkrótce AI trafi do świata kultury. Tam, gdzie w grę wejdzie taśmowa powtarzalność – np. piąty sezon serialu kryminalnego, dziesiąty tom powieściowej sagi fantasy, sequel sequela w uniwersum Marvela albo Gwiezdnych wojen… – człowiek jako twórca okaże się odbiorcom zupełnie zbędny.

Slopy historyczne, choć to przykład nieco niszowy, dobrze ilustrują mechanizm tej wielkiej zmiany.

2. Z historią sprawa wygląda bowiem tak, że ludzie się nią raczej interesują, o czym świadczy popularność czasopism, serwisów internetowych czy kanałów telewizyjnych poświęconych tej tematyce.

Niestety, w wersji naukowej historia jest śmiertelnie nudna, a zdecydowanej większości monografii pisanych przez historyków-badaczy praktycznie nie da się czytać. Jako absolwent studiów historycznych wiem, że podczas tychże nikt nie uczy pisania czegoś większego niż fiszka lub przypis, co może być źródłem wyżej wzmiankowanego zjawiska, ale zaryzykowałbym też tezę, że znaczna część doktorów i profesorów historii za punkt honoru stawia sobie, by pisać jak najtrudniejszym i najbardziej zawiłym językiem, co uznają za wyznacznik “naukowości” (przynajmniej w Polsce, bo np. w Wielkiej Brytanii, czego dowodzi choćby Norman Davies, historycy są w sztuce przelewania myśli na papier zupełnie biegli).

Sprawę ratują popularyzatorzy, którzy wprawdzie sami nie prowadzą historycznych badań, lecz dzielnie czytają te wszystkie naukowe rozprawy, a następnie kompilują i tłumaczą je do postaci interesującej dla masowego odbiorcy.

Dla mojego pokolenia czołowym reprezentantem tej grupy jest oczywiście redaktor Bogusław Wołoszański, autor programów i książek z serii Sensacje XX wieku (dzięki któremu sam przeżyłem historyczną inicjację), ale przecież warto w tym kontekście wymienić też choćby niezwykle produktywnego pisarza Sławomira Kopra.

Obaj ww. dorobili się całego legionu naśladowców, o mniejszej wprawdzie skali talentu, lecz jeszcze większej płodności, którzy – na fali popularności tematyki historycznej – taśmowo tłuką książki z biografiami jakichś gwiazd II RP albo opisami największych skandali PRL-u. Dalej mamy jeszcze kolorowe miesięczniki i serwisy internetowe, tabloidowe kanały na YouTubie takie jak choćby Historia bez cenzury, czy wreszcie podcasty o dawnych zbrodniach i katastrofach, gdzie często nie ma już mowy o jakiejś autorskiej kompilacji z wielu źródeł, lecz o streszczeniu książki, którą przeczytał twórca audycji (ze zjawiskiem tym próbuje wojować Przemysław Semczuk).

3. Dyskusją z serii o pierwszeństwie jajka lub kury byłaby próba rozstrzygnięcia, czy to autorzy tych plagiatorskich podcastów, youtubowych bzdurek oraz hurtowo produkowanych książeczek historycznych zepsuli gust widzów i czytelników, czy też gust ten już wcześniej był popsuty, a wyżej wymienieni twórcy contentu tylko odpowiedzieli na potrzeby odbiorców.

Natomiast jest aktem pewnej dziejowej sprawiedliwości, że to właśnie tych śmieciowych youtuberów i pisarczyków AI zmiecie z planszy jako pierwszych.

Później jednak zmiecie również tych bardziej ambitnych popularyzatorów i dziennikarzy historycznych. Już teraz AI więcej czytała, szybciej porusza się po tym materiale, lepiej pamięta, przegląda i kojarzy fakty oraz umie sprawniej kompilować. A ludziom – jak wspominałem – jest wszystko jedno.

4. Nie ukrywam, że powyższe napisałem jako memento mori również dla siebie – człowieka, który od lat zarabia na życie, stukając okolicznościowe sylwetki różnych jubilatów, wstępy do komiksów o przeszłości, teksty do historycznych wystaw czy rocznicowe artykuliki o historii… w zasadzie czegokolwiek.

Robię to sprawnie i dobrze, a szczęśliwie dla mnie na razie AI nie wygenerowałaby tak fajnego minibooka jak choćby Najlepsza przyjaciółka, który stworzyłem z okazji 40. urodzin komputera Amiga, a który wydawnictwo Gamebook udostępniło za darmo wszystkim subskrybentom swojego newslettera. Ale już za chwileczkę, już za momencik pewnie wygeneruje, do tego szybciej i taniej niż ja piszę takie rzeczy.

Oznacza to dla mnie śmierć głodową, całkowitą zmianę branży albo konieczność pisania zupełnie innych tekstów – lepszych, bardziej wymagających (przede wszystkim od autora), takich, których sztuczna inteligencja wygenerować nie będzie umiała.

Już nawet trochę zacząłem, w związku z czym ostatnie dni przyszło mi spędzić w zakurzonej archiwalnej czytelni, gdzie dogrzebałem się do rzeczy, o których SI wciąż nie ma bladego pojęcia.

Oczywiście – marna z tego pociecha, ale motywacja do pracy nad sobą i swoim warsztatem to bodaj jedyny plus całej tej rewolucji AI. Dobre i tyle.

Ciekawy tekst? Możesz odwdzięczyć się kawą. Pamiętaj, że listy do internetu wysyłane są tylko dzięki wsparciu czytelników, a nawet najmniejszy datek jest dla mnie sygnałem, że warto siedzieć po nocach i pisać.

Jasna sprawa, oto kawa!

Internet wart kliknięcia

W świecie, w którym o kulturze opowiadają nam algorytmy i AI, ludzki głos powinien być ceniony tym bardziej (mam o tym notkę!). Zwłaszcza jeśli głos ten można odbierać nie w socialmediowym śmietniku, ale w miejscu tak przyjaznym lekturze jak skrzynka pocztowa lub czytnik RSS. Dlatego dziś polecam newsletter Kajetana Kusiny, co tydzień niestrudzenie dostarczającego nam porcję popkulturowych newsów, opinii i rekomendacji.

Na ilustracji: Bogusław Wołoszański uciekający przed SI (rys.: SI).

Tymczasem następny List do internetu wyślę do Państwa w najbliższy piątek. Tradycyjnie zalecam odbiór przez pocztę elektroniczną oraz kanał RSS. Subskrypcja jest bezpłatna i zawsze można z niej zrezygnować!

Pozdrawiam i do przeczytania!

1. Obrazek zapamiętany z dzieciństwa: wieczór, ojciec wraca z pracy, je kolację, zamienia kilka słów z mamą i ze mną, po czym mości się w ulubionym fotelu, na stoliku obok stawia kubek z parującą herbatą. Chwilę później jego twarz znika za płachtą “Dziennika Łódzkiego” albo “Polityki”. W domu panuje cisza przerywana tylko szelestem przekładanych kartek.

Obrazek drugi, z lat młodości: poranek w urzędzie, w którym jestem stażystą. Kierownik przychodzi do biura punktualnie o 8:00, wita się ze wszystkimi pracownikami, parzy sobie kawę, na biurku rozkłada najświeższe wydania gazet i tygodników. Już pierwszego dnia stażu poinformowano mnie, żeby kierownikowi nie przeszkadzać przynajmniej do 9:00.

Obrazek trzeci, dzień dzisiejszy: w pośpiechu scrollujemy teksty kciukiem na maleńkim ekranie smartfona. W wersji optymistycznej, np. leżąc na kanapie, ale zdarzają się przecież i mniej sprzyjające lekturze okoliczności. Autobus, kolejka w sklepie, toaleta. Z doskoku, w krótkich sesjach, w hałasie, wśród wyskakujących okienek z powiadomieniami.

To źle, bo – jak słusznie zauważył substackowicz Bronek – słowo pisane wymaga skupienia i koncentracji. Zdemoralizowani przez podcasty czy wideoblogi, które można odbierać “przy okazji” (np. w trakcie domowych porządków albo treningu), próbujemy czytać w ten sam sposób.

Oczywiście – lepiej tak niż wcale. Ale sporo jednak tracimy.

2. Są badania, które potwierdzają, że podczas lektury ze smartfona gorzej zapamiętujemy, mniej rozumiemy, umyka nam literacki walor tekstu. Malutki ekranik nie daje przestrzeni na takie niuanse.

W efekcie pisanie do internetu to zupełnie inny gatunek – proste zdania, brak strony biernej, częste nagłówki.

No i oczywiście krótkie akapity, żeby czytelnik nie zdekoncentrował się i nie uciekł do innej zakładki lub okienka, bo lektura w internecie to przecież ciągła walka o uwagę.

W tekście pisanym z myślą o papierze takie akapity uznalibyśmy za poważny błąd w sztuce.

W internecie są ok.

Problem ten szczególnie widać w periodykach (takich jak choćby “Gazeta Wyborcza”), których wersją pierwotną jest druk i które publikują te same artykuły również w sieci. Eseje, wywiady czy reportaże z “Dużego Formatu” na smartfonie czyta się słabo. A mimo to większość z nas próbuje.

3. Szkoda nie tylko czytelników, ale również autorów. Tekstu – nawet takiego jak ten mój liścik – nie da się przygotować w formacie “jedzie gość samochodem i do kamerki mówi, co myśli”. To jest zawsze dłuższa praca, research, pisanie, przepisywanie, poprawianie, usuwanie zbędnych słów, namysł, samodyscyplina i precyzja, szukanie metafor, porównań czy epitetów, nadawanie zdaniom rytmu, balansowanie pomiędzy klarownością przekazu a przyjemnością lektury… Wszystko po to, by później po tym wycyzelowanym felietonie czy eseju w sprinterskim tempie przesuwał czyjś kciuk. Albo by w połowie czytelnik zgubił zainteresowanie np. na rzecz komunikatu z WhatsAppa.

4. Na szczęście można inaczej, a kluczem do czytelniczej satysfakcji jest rezygnacja z doraźnej smartfonowej lektury. O ile nie dotyczy to krótkich newsów, prognozy pogody czy relacji z zawodów sportowych, należy przenieść się na większe wyświetlacze. Albo – w przypadku szczególnie wymagających materiałów – nawet wydruk.

Osobiście większość tekstów kopiuję do czytnika ebooków, konwertując treść do formatu epub. Sieć jest pełna narzędzi automatyzujących ten proces, a każdy model czytnika ma swój system przesyłania plików (ja korzystam z e-mailowego Send-to-PocketBook). Dodatkowy plus: wdzięczność oczu, które zamiast na smartfonowy wyświetlacz mogą popatrzeć na bardziej dla nich przyjazny ekran e-ink.

Dobrym rozwiązaniem są także aplikacje typu read-it-later, które zachowują materiały ze stron WWW do późniejszej lektury. Najpopularniejsza z nich to chyba Instapaper, ale wybór jest tu bardzo szeroki. Jedno kliknięcie i tekst ląduje w folderze, by cierpliwie czekać tam na sprzyjający czytelniczo moment. Tego typu dodatki mają też co lepsze przeglądarki internetowe (jak choćby Vivaldi) oraz programy zbierające notatki (np. Obsidian Web Clipper).

Idea, jaka przyświeca im wszystkim, jest taka, by nie czytać w biegu, z przerwami i w rozproszeniu, lecz – jak mądrzy ludzie opisani na początku tego listu – znaleźć sobie specjalny czas na lekturę. A gdy nadejdzie ta chwila, mieć w gotowości nie tylko wygodny fotel i kubek z gorącą herbatą, ale też czytnik lub tablet z apką z zebranymi wcześniej tekstami.

Polecam wszystkim, u mnie działa.

Przydatny artykuł? Postaw kawę autorowi! Pamiętaj, że listy do internetu powstają nocami, gdy napiszę już wszystko to, co muszę pisać dla pieniędzy, więc bez kawy nie dam rady. Z góry dziękuję za wszelkie wsparcie.

Jasna sprawa, oto kawa!

Do zobaczenia

23 października, w ramach Forum Kultury Cyfrowej, poprowadzę dyskusję nt. archiwizacji treści kultury. Będziemy zastanawiać się, czy w internecie naprawdę nic nie ginie i jak sprawić, by faktycznie nie ginęło. W rozmowie udział wezmą Karolina Słowińska (prezes firmy Iron Mountain), Marcin Wilkowski (Uniwersytet Warszawski, Humanistyka.dev) oraz Michał R. Wiśniewski (Wszyscy jesteśmy cyborgami, “Polityka”).

Zapraszam do Instytutu Kultury Miejskiej w Gdańsku. Strona wydarzenia (zawierająca program i inne przydatne informacje) jest tutaj.

Na ilustracji: tak trzeba czytać. Eero Jarnefelt, Portret Arvida Jarnefelta (Finlandia).

Internet wart kliknięcia

Cotygodniowe zapiski Jarka Szubrychta, znakomitego dziennikarza muzycznego, są dla mnie przewodnikiem po świecie dźwięków, których nie wskazałyby mi żadne algorytmy. Oraz źródłem tęsknoty za czasami, gdy jeszcze jeździłem na koncerty i festiwale i miałem czas na słuchanie całych albumów. Jak poczytam jeszcze trochę takiej publicystyki, na pewno do tego wrócę.

Jak wspominałem tydzień temu, przebywam obecnie w trybie offline (którego uroki opiewałem m.in. tutaj), a na wszystkie wiadomości, komentarze i próby kontaktu odpowiem zaraz po powrocie.

Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, następny list do internetu wyślę do Państwa za tydzień. Zachęcam do subskrybowania newslettera poprzez e-mail lub kanał RSS. Pozdrawiam, przypominam o bardzo potrzebnym mi funduszu kawowym i do przeczytania!